Budujemy KOSCIÓŁ. Współczesna architektura sakralna w Nowej Hucie

Wystawa unikatowych planów architektonicznych i fotografii związanych z dziesięcioma kościołami, które powstały w ostatnich sześćdziesięciu latach na wschód od Krakowa.

5.09.2010 (zamknięcie wystawy)

Muzeum Historyczne Miasta Krakowa
Rynek Główny 35,  Kraków
tel. (12) 61 92 331
http://www.mhk.pl/

Wystawa będzie eksponowana w oddziale Dzieje Nowej Huty
os. Słoneczne 16, Kraków
tel. (12) 425-97-75

Zgromadzeni ludzie pod Krzyżem, 27 kwietnia 1960 r.ok. godz. 14.00, w tle os. Teatralne (C 1) i plac, na którym miał być zbudowany kościół wg projektu Z. Solawy, fot. Jan Bochenek, wł. J. Ridana

Słowo od kuratora wystawy Pawła Jagło
8 września 1973 roku, kardynał Karol Wojtyła odprawiał w Bieńczycach przed budowanym właśnie kościołem Arki Pana mszę świętą (...). W tle figura Matki Bożej Królowej Polski. Niepozorna rzeźba po latach otrzyma nazwę, która funkcjonuje do dziś – Matka Boża Pancerna. Jej twórcy, Eugeniusz i Barbara Godulscy wykonali ją z odłamków pocisków wyjętych z ciał polskich żołnierzy walczących w czasie II wojny światowej pod Tobrukiem (1941, Libia) i Monte Cassino (1944, Włochy). Figura w styczniu 1973 roku trafiła do Sydney, a miesiąc później goszczący w Australii kardynał Karol Wojtyła otrzymał ją w darze od polonii z antypodów dla budowanego właśnie kościoła w Nowej Hucie. Rzeźbę-symbol na co dzień można oglądać w Kaplicy Pojednania, a od 17 marca na wystawie Budujemy KOŚCIÓŁ. Współczesna architektura sakralna w Nowej Hucie.

Zaprezentujemy unikatowe plany architektoniczne i fotografie dokumentujące historię dziesięciu kościołów po 1967 roku, które powstały w ostatnich sześćdziesięciu latach w Nowej Hucie, na terenach położonych na wschód od Krakowa i przyłączonych do niego ostatecznie w 1951 roku (...). Na wstępie opowiemy historię niezbudowanego kościoła według projektu Zbigniewa Solawy na os. Teatralnym z 1957 roku i wystąpienia nowohucian 27 kwietnia 1960 roku, które przeszło do historii jako Obrona Krzyża w Nowej Hucie (...). Wydarzenie potwierdziło palącą potrzebę budowania kościołów– tylko parafia w Bieńczycach liczyła w pewnym momencie sto tysięcy wiernych, a w okolicy budowy miasta i kombinatu znajdowało się jedynie kilka świątyń: parafialna św. Bartłomieja w Mogile, klasztorna oo. cystersów, w Pleszowie i Ruszczy oraz wybudowany w latach 1936–1939 kościół w Czyżynach. Od czasu Arki Pana do 2009 roku powstało w Nowej Hucie (...) dziewięć nowych świątyń. W katalogu dr Jan L. Franczyk opisuje dzieje nowohuckiego Kościoła od podjęcia decyzji o budowie kombinatu metalurgicznego i nowego miasta do dziś (...).

Oprócz architektury pokażemy przedmioty sakralne pochodzące z poszczególnych kościołów. Każdy z nich ma swoją historię, obrazującą trudy budowy świątyń w Nowej Hucie – jak kielich i patena ofiarowane przez papieża Jana Pawła II zapraszającym go na uroczystość konsekracji księżom i parafianom z parafii św. Maksymiliana Marii Kolbego w Mistrzejowicach (1980), makieta kościoła z fenomenalną konstrukcją dachu na os. Szklane Domy powstała w 1984 roku czy figura św. Józefa przywieziona z Włoch przez ks. Józefa Gorzelanego i podarowana na dobry początek ks. proboszczowi Stanisławowi Podziornemu, który rozpoczynał budowę zaplecza parafialnego na os. Kalinowym. Podobną historię ma obraz z plebanii na os. Bohaterów Września, przedstawiający Matkę Boską Nieustającej Pomocy – ks. proboszcz Józef Prorok otrzymał go od parafianki z parafii św. M.M. Kolbego (z której wydzielono parafię MB Nieustającej Pomocy w 1990 roku), w darze dla budowanego kościoła. Pokażemy jeden z kilkudziesięciu istniejących modeli pomnika Krzyża Nowohuckiego, odlanego według projektu Krzyża-pomnika na os. Teatralnym, autorstwa Stefana Dousy. Egzemplarz wyjątkowy, bo należący do Wspólnoty Obrońców Krzyża, zrzeszającej nowohucian, którzy w środę 27 kwietnia 1960 roku stanęli w obronie swoich przekonań. Na co dzień znajduje się on w kancelarii kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa na os. Teatralnym – świątyni powstałej na miejscu pierwszego, niezrealizowanego kościoła w Nowej Hucie. Dzieje pochodzącego ze zbiorów ks. Jana Bielanskiego obrazu przedstawiającego św. Brata Alberta splotły się z parafią na os. Dywizjonu 303 – miał być przekazany Janowi Pawłowi II podczas parafialnej pielgrzymki do Watykanu – papież dar pobłogosławił i oddał parafii. W tym wypadku dzieło sztuki oddaje klimat powstałego przy parafii nowohuckiego Koła Przyjaciół Sztuk Wszelakich im. Św. Brata Alberta. Patronem świątyni jest przecież artysta malarz. Kościół w Kantorowicach reprezentuje siedemnastowieczny krucyfiks (pierwotnie wisiał w ołtarzu), przekazany z rodzimej parafii w Raciborowicach. Najmłodszą świątynię Nowej Huty, kościół Matki Bożej Pocieszenia przy ul. Bulwarowej, gdzie trwają właśnie prace wykończeniowe oraz budowa głównego wejścia i 38-metrowego krzyża (stan na grudzień 2009 roku), reprezentuje kopia obrazu Matki Bożej Pocieszenia z Pasierbca koło Limanowej. Wreszcie obraz Jezus upadający pod krzyżem – stacja drogi krzyżowej autorstwa Stanisława Rodzińskiego z kościoła Miłosierdzia Bożego na Wzgórzach Krzesławickich (...).

Często można spotykać opinie, że nowoczesne kościoły (zbudowane w ostatnich kilkudziesięciu latach) nie mają klimatu odpowiedniego do skupienia i kontemplacji. Jesteśmy przyzwyczajeni do klasycznego układu orientowanego na wschód kościoła, w którym światło zmienia się w feerie barw, wpadając przez wielkie witraże, a ściany i sufity pokrywają freski i obrazy przedstawiające świętych. To opinia przesadzona, nad wyraz niesprawiedliwa dla współczesnej sztuki sakralnej. W większości nowohuckich świątyń niepodzielnie panują biel ścian i sufitów, beton, elementy konstrukcyjne podniesione do rangi sztuki (konstrukcja stropu w kościołach: św. Maksymiliana Marii Kolbego w Mistrzejowicach i św. Józefa na os. Kalinowym), szkło i stal, drewniana bądź stalowa więźba dachowa widoczna z wnętrza kościoła (w kościołach przy ul. Bulwarowej i na os. Bohaterów Września), zimny marmur.
Co wyróżnia wybrane kościoły na tle osiągnięć współczesnej sztuki i architektury w Krakowie i w Polsce? Z pewnością w dwóch najstarszych świątyniach ekspresyjne rzeźby ukrzyżowanego Chrystusa autorstwa Bronisława Chromego (w Arce Pana) i Gustawa Zemły (w Mistrzejowicach). To ukrzyżowanie bez krzyża – obie rzeźby wkomponowują się niezwykle proporcjonalnie w nowoczesną architekturę wnętrz, pierwsza wykorzystuje emporę balustrady i wspierający ją filar, dla drugiej krzyżem jest podwójny słup, podtrzymujący jednocześnie konstrukcję stropu całego kościoła. Unikatowym rozwiązaniem wśród nowohuckich świątyń jest konstrukcja kościoła Matki Boskiej Częstochowskiej na os. Szklane Domy. Jadąc aleją Solidarności (dawną aleją Włodzimierza Lenina), z pewnością zauważymy bryłę kościoła przypominającą kryształ – efekt ten osiągnięto dzięki miedziano-stalowo-szklanej konstrukcji dachu. Tylko jeden z dziesięciu przedstawianych kościołów jest zbudowany na planie krzyża łacińskiego – kościół św. Józefa na os. Kalinowym, twórcy pozostałych wybrali nietypowe kształty, zaczerpnięte z przyrody – Arka Pana oparta jest na planie ziarna pszenicy, a mistrzejowicka świątynia św. Maksymiliana Marii Kolbego na planie pięciokąta. Jest wśród nowohuckich świątyń jest i taka, która w rzucie z góry przypomina rybę – to kościół Matki Bożej Pocieszenia przy ul. Bulwarowej. Sąsiadującą z nim parafię Najświętszego Serca Pana Jezusa reprezentuje kameralna świątynia zbudowana na planie kwadratu, której twórcy rozwiązania architektoniczne czerpali z powstałego w latach 90. XX w. budynku Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie.

Wystawa nie jest próbą oceny, nie dokonuje żadnej selekcji obiektów. Zgromadziliśmy w jednym miejscu wszelkie informacje i materiały ikonograficzne do jakich udało się dotrzeć w ramach szerokiej kwerendy – objęła ona przede wszystkim archiwa kościelne - parafialne w Nowej Hucie (...), Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Archiwum Państwowe w Krakowie, Archiwum Politechniki Krakowskiej, archiwum „Głosu – Tygodnika Nowohuckiego” (...). Niebagatelną rolę w czasie prac nad wystawą odegrały prywatne archiwa projektantów kościołów: Witolda Cęckiewicza, Józefa Dutkiewicza, Krzysztofa Dygi, Przemysława Gawora, Krzysztofa Ingardena, Zbigniewa Janowskiego, Jana Kurka, Andrzeja Nasfetera, Marcina Stępniewskiego-Janowskiego i innych (...) dzięki czemu jest ona bogatsza o nieznane wcześniej szczegóły. Nieocenioną pomocą służył Marian Kordaszewski – jeden z wielu budowniczych Arki Pana i znawca jej symboliki – oraz Stanisław Rajski – gospodarz i budowniczy kościoła Miłosierdzia Bożego na Wzgórzach Krzesławickich. Ks. prof. Jan Szczepaniak udostępnił ogromny materiał ikonograficzny z czasów budowy Arki Pana, zaś zbiory fotograficzne Jerzemgo Ridanowa wzbogaciły wystawę i towarzyszący jej katalog (...).

Ekspozycja nie obejmuje budynków sakralnych na nekropoliach komunalnych, parafialnych, wyznaniowych i wojennych z terenu Nowej Huty oraz kapliczek i kaplic: św. Józefa w Kościelnikach i Matki Bożej Częstochowskiej w Wolicy, należących do parafii w Górce Kościelnickiej. Pominięto także kościoły powstałe przed 1949 rokiem, oraz te, które pierwotnie nie znajdowały się w Nowej Hucie (np. siedemnastowieczny drewniany kościół św. Jana Chrzciciela, przeniesiony do Krzesławic z Jawornika w 1985 roku).