Architektura MuratorKrytykaKatowicka jednostka mieszkaniowa

Katowicka jednostka mieszkaniowa

Pod koniec lat 60. zrealizowano w centrum Katowic największy w ówczesnej Polsce budynek mieszkalny, katowicką jednostkę mieszkaniową, wzorowany częściowo na marsylskiej Unité d’Habitation Le Corbusiera.

Superjednostka
Skomasowana Jednostka Mieszkaniowa (tzw. Superjednostka)
Autorzyarchitekt Mieczysław Król
KonstrukcjaFranciszek Klimek
Konstrukcja nośna:żelbetowa prefabrykowana, układ słupowo-ścienny, stropy panwiowe
Powierzchnia zabudowy3800.0 m²
Kubatura160000.0 m³
Liczba mieszkań:762
Projekt1963
Data realizacji (początek)1964
Data realizacji (koniec)1968

Idea jednostki mieszkaniowej

Idea jednostki mieszkaniowej wynikała z założeń urbanistyki modernistycznej. W latach 30. powstało pojęcie jednostki sąsiedzkiej, jako zespołu mieszkalnego wraz z towarzyszącymi obiektami handlu, usług i edukacji. Zespół taki składał się z budynków wielorodzinnych, sytuowanych na terenach zielonych w luźnym układzie. Ruchliwe arterie komunikacyjne projektowano po obrzeżu jednostki sąsiedzkiej, co zwiększało bezpieczeństwo i poczucie komfortu. Założenie to zrodziło się z potrzeby humanizacji przestrzeni zamieszkiwania. Miało stanowić antidotum na ciasnotę i przegęszczenie ówczesnych miast. Nowy typ budownictwa gwarantował jednakowy standard życia wszystkim mieszkańcom. Bez względu na sposób usytuowania mieszkań, były one podobnie nasłonecznione i wyposażone, miały taki sam dostęp do otaczającej zieleni na otwartych, przewietrzanych terenach.

Czytaj też: Marsylska Jednostka Mieszkaniowa - Le Corbusier i jego maszyna do mieszkania

Inspiracja jednostką mieszkaniową w Marsylii

Le Corbusier rozwinął ten model, realizując w latach 1947-1952 eksperymentalną jednostkę mieszkaniową w Marsylii. Zastosowano tu nowatorski układ funkcjonalny, sytuując na co trzeciej kondygnacji długie korytarze obsługujące 2-poziomowe mieszkania. Przy takim systemie możliwe stało się przyporządkowanie całemu budynkowi (337 mieszkań na 12 kondygnacjach) jednego trzonu komunikacji pionowej z klatką schodową i zespołem wind. Dom posadowiony został na żelbetowych podporach (pilotis). Nowym rozwiązaniem było wprowadzenie funkcji usługowo-handlowych, zlokalizowanych na osobnej kondygnacji – lokale dostępne były, podobnie jak mieszkania, z korytarza biegnącego wewnątrz. Na dachu zaprojektowano taras rekreacyjny z basenem dla wszystkich mieszkańców. Podobne jednostki zrealizowano potem m.in. w Nantes i Berlinie. Powstało też wiele budynków odwołujących się do przyjętych przez Le Corbusiera założeń. Jednym z ważniejszych był obiekt projektu Mieczysława Króla, zlokalizowany w Katowicach u zbiegu ul. Chorzowskiej i al. Wojciecha Korfantego. Była to pierwsza jednostka mieszkaniowa o tak znaczącej skali wzniesiona w Polsce.

Czytaj też: Le Corbusier. Architekt jutra.

Superjednostka 2
Źródło: "Architektura-murator" nr 10/2012, s. 27
Superjednostka w Katowicach. Skomasowana jednostka mieszkaniowa – spotkanie z rzeczywistością
Widok na rzędy balkonów w katowickiej Superjednostce / Fot. Getty Images

Założenia katowickiej jednostki mieszkaniowej

W 1957 roku podjęto decyzję o rozbudowie śródmieścia w kierunku północnym. Po kolejnych trzech konkursach w 1963 roku wyłoniono ostatecznie zwycięską koncepcję zagospodarowania tego obszaru. Jej autorem był Mieczysław Król. Projekt zakładał kompleksowe rozwiązanie o wielkomiejskiej skali zgodne z propagowaną przez CIAM wizją nowoczesnej urbanistyki i postulatami Karty Ateńskiej. Jednostka mieszkaniowa wraz z zespołem handlowo-usługowym była głównym elementem opracowania. Realizację podjęto w 1964 roku i ukończono po czterech latach.

Założenia katowickiej jednostki były w znacznej części zbieżne z koncepcją bloku marsylskiego, a przede wszystkim z corbusierowską triadą: soleil-espace-verdure (słońce-przestrzeń-zieleń). Przy zachowaniu głównej idei autor stworzył jednak własną koncepcję struktury i układu funkcjonalnego budynku. Istotną rolę odgrywały tu warunki lokalizacji w rejonie szkód górniczych, na terenie po zlikwidowanej Hucie Marta. Zastosowano żelbetową konstrukcję nośną o układzie słupowo-ściennym, posadowioną na fundamencie płytowym. W kondygnacji podziemnej przewidziano parking na 240 samochodów. Obiekt wsparto na pilotis, pozostawiając dwukondygnacyjny prześwit w parterze, umożliwiający ruch powietrza i przewietrzanie terenu. Nad prześwitem zlokalizowano piętro techniczne z rozrządem instalacji C.O., a nad nim 15 kondygnacji mieszkalnych. Z uwagi na trudne warunki gruntowe budynek podzielono na 9 segmentów oddzielonych od siebie dylatacjami. Segmenty zblokowano funkcjonalnie po trzy, tworząc tzw. trójsegmenty. W każdym z nich umieszczono: w części środkowej główny trzon komunikacyjny z windami i holem wejściowym na parterze, po bokach zaś jedynie pomocnicze klatki schodowe. Windy zapewniały wjazd z parteru na 2., 5., 8., 11. i 14. piętro. Z tych poziomów do mieszkań na pozostałych kondygnacjach prowadziły klatki schodowe. Na 2., 8. i 14. piętrze 150-metrowe korytarze łączyły wszystkie 9 segmentów budynku. Kondygnacje 5. i 11. miały tylko krótkie sięgacze w obrębie trzech segmentów, a pozostałe piętra już tylko podesty z wejściami do lokali, dostępne z klatki schodowej. Taki układ pozwalał na redukcję nadmiaru korytarzy oraz zróżnicowanie metrażu i rozplanowania mieszkań. Brak dostępu do windy na niektórych piętrach i konieczność pokonania jednej kondygnacji pieszo rekompensowała większa powierzchnia lokali. W 1957 roku podobne rozwiązanie zastosował Oscar Niemeyer w swojej realizacji na berlińskim osiedlu Hansaviertel (Interbau’57), tyle że tam winda zatrzymywała się jedynie na 5. i 8. piętrze, gdzie zlokalizowano korytarze komunikujące. Oba systemy powstały jednak niezależnie od siebie. Różnica polega na tym, że mieszkańcy budynku w Berlinie mają do pokonania więcej niż jedną kondygnację schodami.

Superjednostka w Katowicach. Skomasowana jednostka mieszkaniowa – spotkanie z rzeczywistością
Skomasowana Jednostka Mieszkaniowa projektu Mieczysława Króla / Fot. Getty Images Skomasowana Jednostka Mieszkaniowa (tzw. Superjednostka)
Autorzy Mieczysław Król
Konstrukcja Franciszek Klimek
Konstrukcja nośna: żelbetowa prefabrykowana, układ słupowo-ścienny, stropy panwiowe
Powierzchnia zabudowy 3800.0 m²
Kubatura 160000.0 m³
Liczba mieszkań: 762
Projekt 1963
Data realizacji (początek) 1964
Data realizacji (koniec) 1968

Katowicka jednostka mieszkaniowa – optymalizacja zastosowanych rozwiązań

W katowickiej jednostce mieszkaniowej zastosowano trzy zasadnicze typy mieszkań o powierzchni: 38, 45 i 54 m2 – zróżnicowanej w zależności od kondygnacji. Wszystkie miały balkony od wschodu lub zachodu, przewidziane jako droga ewakuacyjna w razie pożaru, a te narożne były doświetlone dwustronnie. W każdym znalazły się też kuchnie o pośrednim doświetleniu. Ze względu na brak odpowiednich dla obiektu tej skali grzejników wysokociśnieniowych, zastosowano system ścian grzejnych. Jak się okazało, było to rozwiązanie tańsze i bardziej efektywne. Wysokość budynku była ograniczona możliwościami technicznymi, zamontowano bowiem windy o największym ówcześnie zasięgu i nośności.

Istotnym założeniem było zastosowanie technologii prefabrykacji oraz obniżenie kosztów realizacji katowickiej jednostki mieszkaniowej. Wykonano stropy żelbetowe z płyt panwiowych o grubości jedynie 6 cm (między żebrami). W projekcie zakładano zastosowanie podłóg pływających, jednak ostatecznie bezpośrednio na stropach ułożono płytki PCW. W ten sposób płyty pozbawione izolacji akustycznej nie zapewniały niestety odpowiedniego wyciszenia między lokalami. Elementy konstrukcji były prefabrykowane na terenie budowy. Obiekt wznoszono kaskadowo, trójsegmentami. Był przeznaczony dla 3 tys. mieszkańców, czyli dla dwukrotnie większej liczby niż marsylska Unité d’Habitation. Określenie Skomasowana Jednostka Mieszkaniowa, sformułowane przez Mieczysława Króla, wyjaśnia genezę i pierwotną ideę tej koncepcji. W latach 1956- 1959 w dzielnicy Koszutka architekt zaprojektował zespół pierwszych w Katowicach, wysokich punktowców, oparty na założeniach jednostki sąsiedzkiej. Potem przyjął tezę, iż blok przy al. Korfantego jest właśnie jej skomasowaniem – składa się z 9 osobnych jednostek punktowych, usytuowanych linearnie i połączonych w jeden układ. Z czasem to pojęcie zostało zastąpione potoczną i mniej profesjonalną nazwą Superjednostka – całkowicie bez powiązania z pierwotnym zamysłem.

Tor Wyścigów Konnych na Służewcu Tor wyścigów konnych na Służewcu jest pierwszym w Polsce, i jak dotąd jedynym, kampusem hippicznym, w którym wprowadzono kompleksowe rozwiązania urbanistyczne.
Osiedle Słowackiego w Lublinie Lubelskie osiedle Słowackiego to pierwsza w Polsce realizacja humanistycznej wizji zespołu mieszkaniowego opartego o stworzoną przez Oskara Hansena ideę Linearnego Systemu Ciągłego.
Superjednostka w Katowicach. Skomasowana jednostka mieszkaniowa – spotkanie z rzeczywistością Superjednostka miała w pewnym stopniu stanowić polski odpowiednik maszyny do mieszkania Le Corbusiera. Koncepcji przyświecało stworzenie miejsca, które w jak największym stopniu będzie sprzyjać temu, wydawałoby się oczywistemu, celowi budownictwa mieszkaniowego i ułatwiać kontakty społeczne.
Cykl Pierwsze w Polsce O przełomowych budynkach w historii polskiej architektury pisali dla nas wybitni znawcy, badacze, historycy i architekci. Z okazji jubileuszu specjalnie dla zarejestrowanych użytkowników serwisu przygotowaliśmy bezpłatną publikację, zawierającą pełny cykl 28 najbardziej awangardowych realizacji w Polsce.
Dom Turysty w Płocku Marka Leykama - symbol nowoczesności To pierwszy w Polsce hotel po październikowej odwilży, zrealizowany przez Marka Leykama, tak wyraźnie odwołujący się do corbusierowskich zasad architektury.
Biblioteka SGH – pierwsza tak nowoczesna biblioteka w Polsce Warszawska biblioteka SGH była pierwszym gmachem bibliotecznym zbudowanym w tej skali w Polsce po 1918 roku, wyrazem nowoczesnego myślenia o zbiorach.