Spis treści
Dochód zamiast zabytku
Kamienica przy Studenckiej 1 zajmuje eksponowany narożnik tuż przy Plantach niedaleko Teatru Bagatela, dokładnie w miejscu, w którym jeszcze na początku XX wieku stała niewielka brama prowadząca niegdyś do posiadłości Wodzickich. Krakowianie mianowali ją Basztą Kościuszki.
Wykupiło ją dwóch posłów, Federowicz i Goetz, i postanowiło zburzyć, by postawić w jej miejscu kamienicę dochodową, czyli z mieszkaniami na wynajem. Kupiec i polityk Jan Kanty Federowicz został później prezydentem Krakowa.
Domek [basztę - przyp. red.] ten chciano ratować, jako zabytek architektoniczny, jeden z nielicznych już dokumentów prostego i szlachetnego typu budownictwa XVIII w. W otoczeniu drzew budynek ten stanowił niezwykle piękne zamknięcie perspektywy ulicy św. Anny, łącząc się w harmonijną całość z Plantami, kościołem św. Anny i Biblioteką Jagiellońską; w dodatku owiany był urokiem legendy, wiążącej go z imieniem Kościuszki, który jak wieść niesie, mieszkał w nie istniejącym już dziś pałacyku Wodzickich, do którego brama ta była wjazdem.
- pisano na pierwszej stronie "Architekta" w 1909 roku, donosząc o rozbiórce. Zabytek wyburzono pod osłoną nocy. Kiedy Kraków kładł się spać, baszta jeszcze stała. Gdy się budził - już jej nie było.
Pewne rzeczy się w Krakowie nie zmieniają. Miasto zabytków.
Przekształcenia okolicy zaczęły się już wcześniej. Dwór Wodzickich rozebrano w 1893 roku, a ich dawny ogród podzielono na parcele budowlane. Brama przetrwała przeżyła dwór o 16 lat.
O Basztę Kościuszki walczyli architekci i konserwatorzy
Basztę próbowali ratować m.in. konserwator miasta Krakowa oraz Związek instytucji artystyczno-kulturalnych. Negocjowano nawet rozwiązanie, w którym nowy dom mieszkalny zostałby połączony ze starą bramą. Parcela miała wrócić do wcześniejszego właściciela chętnego na takie rozwiązanie i wszystko było dogadane, jednak rozmowy rozbiły się o kwestie finansowe. Panowie posłowie zażyczyli sobie zbyt wysokiej ceny za odkup działki.
Zobacz także: Modernistyczny drapacz chmur w Krakowie - kontrowersyjny wieżowiec Komunalnej Kasy Oszczędnościowej
Środowisko, które stanęło za zabytkiem murem było naprawdę pokaźne i znamienite. Zachowanie baszty postulowali przedstawiciele Akademii Sztuk Pięknych, Grona Konserwatorów, Muzeum Narodowego, Muzeum Techniczno-Przemysłowego, Towarzystwa miłośników historii i zabytków Krakowa, Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, Towarzystwa upiększania m. Krakowa, Towarzystwa opieki nad polskimi zabytkami sztuki i kultury, Towarzystwa "Polska Sztuka Stosowana", Towarzystwa "Sztuka" i Towarzystwa Technicznego.
I nic.
Osoby prywatne zawiodły, a Magistrat, od którego, jako właściciela narożnego skrawka gruntu wiele zależeć mogło, nietylko nie próbował wyzyskać tej sytuacyi, ale nad wszystkimi protestami i przedstawieniami przeszedł spokojnie do porządku dziennego.
- pisał w "Architekcie" Wacław Krzyżanowski, zwracając uwagę na to, jak ważne dla kompozycji otoczenia Plant są narożne malownicze przerwy w pierzejach, jak ważny jest dostęp do nieba i powietrza w ciasnym mieście. Jak ważne jest niestawianie przy Plantach wysokiej zabudowy sprzyjającej przeludnieniu. Już po odzyskaniu niepodległości, gdy miasto zaczęło się rozrastać, uznawany za jednego z najważniejszych powojennych krakowskich architektów, sam zaprojektuje wysoki modernistyczny gmach bankowo-mieszkalny przy Plantach. W miejscu wyburzonego neogotyckiego hotelu.
Po rozbiórce baszty teren oczyszczono. Budowa nowej kamienicy ruszyła prawdopodobnie dopiero dwa lata później (źródła nie są zgodne co do datowania). Projekt przygotował Teodor Hoffmann. Po ukończeniu budowy do jednego z mieszkań, zapewne do tego największego, wprowadził się Federowicz.
Ukłon w stronę Sukiennic, a może baszty
Kamienicę Hoffman zaprojektował jako trzypiętrową, na planie studni, jak najbardziej wykorzystując możliwości działki. Najważniejszym punktem jest fasada zwrócona ku Plantom. Hoffmann skomponował ją niemal symetrycznie, z dużymi oknami, balkonami o metalowych balustradach i mocno zaakcentowaną partią środkową. Charakterystyczny, falujący szczyt badacze interpretują jako swobodne odwołanie do attyk krakowskich Sukiennic. Inni widzą tu nawiązania do wyburzonej baszty. Wejście ozdobione kamiennymi winoroślami umieszczono od strony ul. Studenckiej.
Prof. Purchla zalicza Studencką 1 do grupy eleganckich krakowskich kamienic, w których tradycja historyzmu została już mocno uproszczona i połączona z nowocześniejszym sposobem kształtowania bryły oraz detalem o postsecesyjnym charakterze. Budynek dobrze pokazuje moment przejściowy: konserwatywny Kraków nadal poszukiwał architektury zakorzenionej w lokalnej tradycji, ale coraz wyraźniej odchodził od XIX-wiecznego kopiowania dawnych stylów. Spoglądał nieśmiało w stronę modernizmu.
Dziś kamienica sama posiada już status zabytku.
Architekt Teodor Hoffmann
Teodor Hoffmann (1874-1959) należał do ważnych krakowskich architektów początku XX wieku. Kształcił się w Wiedniu w kręgu Otto Wagnera, a od 1903 roku prowadził własną pracownię w Krakowie. Projektował kamienice, banki i gmachy publiczne. Do jego realizacji należą m.in. kamienice przy Szpitalnej 34 i 38, Drukarnia Narodowa przy dzisiejszej ul. Piłsudskiego oraz dom własny przy Biskupiej 8. W latach 20. uczestniczył w realizacji gmachu Banku Polskiego przy Basztowej. W końcu zaczął projektować i obiekty modernistyczne. Jeżeli po 1945 roku kontynuował działalność zawodową (a na to danych niestety brak), za życia projektował z przynajmniej kilku rzeczywistościach i kilku stylach.
Zobacz także: "Tylko mi Panowie budować bez kantów", pogroził Piłsudski. I źle go zrozumieli
25
