Spis treści
Modernizm w historycznym centrum
Nowoczesna architektura pojawiła się we Wrocławiu, ówczesnym niemieckim Breslau, jeszcze przed I wojną światową. Biurowiec Hansa Poelziga u zbiegu dzisiejszych ulic Ofiar Oświęcimskich i Łaciarskiej, zrealizowany w 1912 roku, wykorzystywał żelbetowy szkielet, horyzontalne podziały elewacji i cofnięcie najwyższej kondygnacji. W bezpośrednim sąsiedztwie przyszłego Kameleona powstał więc ważny precedens dla architektury podporządkowanej nowej konstrukcji i elastycznemu użytkowaniu. Inny wymiar tej przemiany reprezentowała Hala Stulecia Maxa Berga z lat 1911–1913, pionierskie osiągnięcie w rozwoju wielkoprzestrzennych konstrukcji żelbetowych.
Pod koniec lat 20. modernizm obejmował już odmienne programy i skale działania. W 1929 roku wystawa WuWA — Wohnung und Werkraum, czyli mieszkanie i miejsce pracy — prezentowała eksperymentalne rozwiązania mieszkaniowe. Współtworzyli ją między innymi Heinrich Lauterbach, Hans Scharoun i Adolf Rading. Równolegle przebudowywano komercyjne centrum miasta: po domu Petersdorffa powstał otwarty w 1930 roku dom towarowy Wertheim, dzisiejsza Renoma, zaprojektowany przez Hermanna Dernburga.
Starszy budynek i nowa konstrukcja
Mendelsohn otrzymał zadanie połączenia nowej części z istniejącym domem handlowym z 1913 roku. Zachował znaczną część jego konstrukcji oraz rozstaw i szerokość okien bocznej elewacji. Nowe skrzydło od ulicy Szewskiej otrzymało stalowy szkielet otulony betonem. Zespolenie dwóch struktur pozwoliło uzyskać spójną architektoniczną całość.
Konstrukcja szkieletowa ograniczyła zależność rozplanowania wnętrz od masywnych ścian nośnych i umożliwiła szerokie przeszklenia. Projekt musiał również uwzględnić poszerzanie ulic i wynikającą z niego utratę części działki. Wysunięcie górnej partii nad cofniętym parterem pozwalało pogodzić wymagania ulicy z potrzebą zachowania powierzchni użytkowej. Zaokrąglony wykusz był więc elementem odpowiedzi na konkretną sytuację urbanistyczną.
Dwie elewacje i dynamika narożnika
Najbardziej ekspresyjny charakter otrzymała fasada od ulicy Szewskiej. Pasy okien przeplatają się tu z pełnymi pasami podokiennymi obłożonymi jasnym trawertynem. Mosiężne ramy i wydatne metalowe gzymsy podkreślają poziomy kierunek kompozycji. Układ ten przechodzi przez zaokrąglony wykusz, dzięki czemu narożnik zachowuje ciągłość podziałów. Od ulicy Oławskiej pojawia się natomiast spokojniejsza, bardziej zwarta ściana z regularnymi prostokątnymi oknami.
Różnica między obiema elewacjami pozwala dostrzec metodę Mendelsohna. Architekt stopniuje intensywność formy: skupia uwagę na wysuniętym narożniku, a następnie wygasza ruch na płaszczyźnie bocznej ściany. To architektura modernistyczna zachowująca ekspresjonistyczną wrażliwość na plastyczność bryły. Efekt ruchu powstaje przez krzywiznę, rytm i wysunięcie kondygnacji. Powtarzalne elementy fasady porządkują budynek, a ich zakrzywienie przy narożniku wprowadza napięcie.
Zobacz zdjęcia: Hala Stulecia we Wrocławiu
19
Towar i światło jako część projektu
Kameleon był domem konfekcyjnym, łączącym sprzedaż odzieży z zapleczem jej przygotowania. Cztery dolne kondygnacje przeznaczono na handel, a wyżej mieściły się pracownie, biura i magazyny. Otwarte sale pozwalały aranżować ekspozycję, podczas gdy komunikację pionową zapewniał układ schodów i wind. Wystrój wnętrz opracował Heinrich Tischler.
Powściągliwość wnętrz podporządkowano prezentacji towarów, zachowując kosztowne materiały i starannie dobrane wyposażenie. Paweł Kirschke wymienia meble Thoneta oraz hebanowe okładziny w dziale futer. Luksus wynikał z jakości materiału i detalu. Podobny mechanizm działał na zewnątrz: trawertyn i mosiądz nadawały fasadzie prestiż bez potrzeby rozbudowywania historyzującej dekoracji. Wieczorem iluminacja i neony przedłużały oddziaływanie domu handlowego na przestrzeń ulicy.
Erich Mendelsohn i jego najważniejsze realizacje
Erich Mendelsohn (1887–1953), urodzony w Olsztynie niemiecki architekt żydowskiego pochodzenia, należał do najważniejszych twórców architektonicznej awangardy pierwszej połowy XX wieku. Międzynarodowy rozgłos przyniosła mu Wieża Einsteina w Poczdamie. Do jego kluczowych realizacji należą także fabryka kapeluszy w Luckenwalde, przebudowa i rozbudowa berlińskiego Mossehausu, domy towarowe Schocken w Norymberdze, Stuttgarcie i Chemnitz, kino Universum oraz Columbushaus w Berlinie. W tych pracach rozwijał język dynamicznych brył, poziomych pasów i wyraziście opracowanych narożników. Po dojściu nazistów do władzy wyemigrował w 1933 roku. W Wielkiej Brytanii zaprojektował wspólnie z Serge’em Chermayeffem De La Warr Pavilion w Bexhill-on-Sea, zrealizowany w latach 1934–1935. Pracował również w ówczesnej Palestynie mandatowej, gdzie powstały między innymi willa Weizmanna w Rechowot i szpital Hadassah na górze Skopus w Jerozolimie.
Źródła
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, Teresa Przydróżna, Dom towarowy Kameleon.
- UNESCO World Heritage Centre, Centennial Hall in Wrocław.
- Muzeum Architektury we Wrocławiu, opis architektury dawnego domu handlowego Petersdorff.
- Krystyna Kirschke i Paweł Kirschke, Colour and Light in Berlin and Wrocław (Breslau) Department Stores Built between 1927 and 1930, Arts 2022
- Deutsches Architekturmuseum, Erich Mendelsohn
- Paweł Kirschke, Wrocławskie zabytkowe obiekty komercyjne, których funkcja przestała się sprawdzać, w: Wartość funkcji w obiektach zabytkowych, red. Bogusław Szmygin
- Staatliche Museen zu Berlin, Erich Mendelsohn Archiv, biografia.
- Bauhaus Kooperation, Erich Mendelsohn, daty życia i wybrane realizacje.
