Spis treści
Mała architektura zaprojektowana jak prawdziwy budynek
Czerwona budka telefoniczna jest dziś równie mocno kojarzona z Londynem jak piętrowe autobusy czy czarne taksówki. Jej architektoniczna historia zaczęła się jednak nie od poszukiwania symbolu miasta, ale od bardzo praktycznego problemu. Na początku lat 20. XX wieku brytyjski General Post Office potrzebował nowego, standardowego kiosku telefonicznego, który można byłoby ustawiać w przestrzeni publicznej.
Pierwszy ogólnokrajowy model, K1 z 1921 roku, nie spotkał się z większym uznaniem. Krytykowano jego wygląd, a część londyńskich władz lokalnych sprzeciwiała się ustawianiu go w reprezentacyjnych częściach miasta. W 1924 roku zorganizowano więc konkurs na nowy projekt.
Wśród zaproszonych architektów znaleźli się m.in. Sir John Burnet, Sir Robert Lorimer i Giles Gilbert Scott. To właśnie propozycję Scotta komisja uznała za najlepiej nadającą się do ustawiania przy ruchliwych ulicach dużych miast.
Było w tym projekcie coś nietypowego: Scott potraktował budkę telefoniczną nie jako urządzenie techniczne obudowane metalem, lecz jak miniaturowy budynek publiczny. Historic England do dziś wskazuje właśnie to jako jedną z największych wartości projektu – architekt zastosował zasady kompozycji architektonicznej do obiektu infrastruktury codziennego użytku.
K2. Klasycyzm zmniejszony do skali budki telefonicznej
Pierwszy słynny projekt Scotta otrzymał oznaczenie K2 – Kiosk No. 2. Konstrukcja miała kwadratowy rzut, wykonano ją głównie z żeliwa, a wejście zamykały drzwi z drewna tekowego. Trzy ściany zostały mocno przeszklone, co nadawało niewielkiej bryle lekkość i pozwalało doświetlić wnętrze.
Najbardziej charakterystyczny był jednak górny fragment kiosku. Zamiast płaskiego przekrycia Scott zastosował płytką, segmentową kopułę. Narożniki podkreślił pionowymi, żłobkowanymi pasami, a nad przeszkleniami umieścił pole z napisem „TELEPHONE” oraz symbolem korony General Post Office.
Zobacz także: Trochę South Park, trochę Adolf Loos. Ten dom udaje dom
Forma była jednoznacznie klasycyzująca, choć pozbawiona monumentalności właściwej tradycyjnym gmachom. Historic England wskazuje również na podobieństwo dachu K2 do architektury Sir Johna Soane'a, w szczególności do grobowca zaprojektowanego przez niego dla rodziny na cmentarzu przy St Pancras Old Church w Londynie.
Scott przełożył więc język architektury reprezentacyjnej na produkt przemysłowy. Gzyms, rytm podziałów, symetria i zwieńczenie zostały zachowane, ale jednocześnie podporządkowane niewielkiej skali i funkcji kiosku.
Czerwień, której Scott początkowo wcale nie chciał
Najbardziej charakterystyczna cecha londyńskich budek nie była w pełni pomysłem ich autora. Scott pierwotnie proponował, by K2 miała srebrne wykończenie i niebiesko-zielone wnętrze. General Post Office zdecydował jednak o zastosowaniu czerwieni, dzięki której kioski były dobrze widoczne w przestrzeni miasta.
Tak powstał pierwszy typ brytyjskiej budki telefonicznej, którego kolor stał się później nierozerwalnie związany z całym projektem.
K2 było jednak konstrukcją ciężką i kosztowną. Żeliwna obudowa i spore rozmiary sprawiały, że produkcja oraz transport kiosków nie należały do tanich. W ciągu około dziewięciu lat powstało ich około 1700, a zdecydowana większość trafiła do Londynu. Do dziś zachowało się niewiele ponad 200 wpisanych do National Heritage List for England.
Paradoksalnie to więc nie K2, choć zapoczątkowała charakterystyczny wygląd brytyjskiej budki, stała się najbardziej rozpowszechnioną wersją projektu Scotta.
K6. Ta budka podbiła Wielką Brytanię
W 1935 roku, z okazji srebrnego jubileuszu króla Jerzego V, General Post Office zamówił kolejny projekt. Scott wrócił do swojej wcześniejszej koncepcji i opracował jej bardziej ekonomiczną wersję – K6, nazywaną także „Jubilee Kiosk”.
Podstawowa idea pozostała ta sama: kwadratowy rzut, żeliwna konstrukcja, przeszklenia, napis „TELEPHONE” i łagodnie wygięty dach. Zmieniły się jednak proporcje i detale.
K6 była mniejsza, lżejsza wizualnie i łatwiejsza w seryjnej produkcji. Zamiast układu szyb znanego z K2 pojawiły się charakterystyczne poziome pasy szklenia. Korona, wcześniej wycinana w materiale, została wykonana jako nakładany relief. Całą bryłę uproszczono, nie odbierając jej architektonicznego charakteru.
Standardowy kiosk K6 miał około 2,4 m wysokości i około 90 cm szerokości. Żeliwna konstrukcja tworzyła wyraźną ramę wokół przeszkleń, natomiast nad każdym bokiem znajdowała się biała tablica z napisem „TELEPHONE”. Nad nią umieszczano symbol korony, a całość przykrywał płytki, lekko wygięty dach.
Właśnie ta wersja została rozpowszechniona na wielką skalę. Źródła Historic England podają, że wyprodukowano ponad 70 tys. kiosków K6, choć dane dotyczące dokładnej liczby różnią się między opracowaniami. Budki stanęły nie tylko w dużych miastach, ale również w małych miejscowościach i na terenach wiejskich.
Dlaczego ten projekt przetrwał?
Fenomen budki Scotta polega przede wszystkim na połączeniu dwóch pozornie sprzecznych światów: architektonicznej tradycji i przemysłowej standaryzacji.
K2 oraz K6 nie próbowały wyglądać jak maszyny telekomunikacyjne. Scott nadał im formę niewielkich pawilonów. Rytmiczne przeszklenia przypominające tradycyjne angielskie okna, symetryczna kompozycja, wyraźna podstawa, zwieńczenie i kopułowy dach pozwalały odczytywać kiosk jako mikroarchitekturę.
Jednocześnie jego późniejsza wersja nadawała się do seryjnej produkcji i ustawiania w bardzo różnych kontekstach – przed kościołem, na miejskim placu, przy stacji kolejowej czy w centrum niewielkiej miejscowości.
Polecamy również: Starzejąca się brutalistyczna gwiazda światowej architektury wciąż jest pełna życia i gra w serialach. Odwiedzamy Barbican Estate w Londynie
Historic England określa projekty Scotta jako kamienie milowe XX-wiecznego wzornictwa przemysłowego. Wiele zachowanych budek K2 i K6 zostało objętych ochroną konserwatorską, a przy wpisach do rejestru podkreśla się nie tylko ich wartość historyczną, lecz także relacje z otaczającą architekturą.
Telefon zniknął z codziennego krajobrazu niemal tak szybko, jak się w nim pojawił, lecz obudowa przetrwała technologię, dla której została stworzona. Niektóre dawne kioski funkcjonują dziś jako mikrobiblioteki, punkty z defibrylatorami, niewielkie galerie czy inne lokalne obiekty użyteczności publicznej.
Giles Gilbert Scott. Architekt katedry, elektrowni i budki telefonicznej
Sir Giles Gilbert Scott urodził się 9 listopada 1880 roku w londyńskim Hampstead. Pochodził z jednej z najbardziej znanych brytyjskich rodzin architektonicznych. Jego ojcem był George Gilbert Scott Jr., a dziadkiem jeden z najważniejszych przedstawicieli wiktoriańskiego neogotyku – Sir George Gilbert Scott.
Kariera Gilesa Gilberta Scotta rozpoczęła się spektakularnie. W 1903 roku, mając zaledwie 22 lata, wygrał konkurs na projekt nowej katedry anglikańskiej w Liverpoolu. Realizacja tego ogromnego założenia zajęła dziesięciolecia i towarzyszyła mu przez niemal całe zawodowe życie.
Później projektował zarówno architekturę sakralną, jak i budynki użyteczności publicznej oraz obiekty przemysłowe. Do jego najważniejszych dzieł należą Biblioteka Uniwersytecka w Cambridge, rozbudowa Bodleian Library w Oksfordzie oraz Battersea Power Station – jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków londyńskiej architektury przemysłowej. Był również związany z projektem nowego Waterloo Bridge.
W jego twórczości powracała umiejętność łączenia historycznych odniesień z konstrukcją i funkcją właściwą XX wiekowi. Dlatego projekt niewielkiego kiosku telefonicznego nie jest na tle jego dorobku przypadkiem. K2 i K6 pokazują tę samą metodę co jego znacznie większe realizacje: Scott traktował nawet najbardziej użytkowy obiekt jak architekturę, której proporcje, detal i relacja z otoczeniem mają znaczenie.
Zmarł 8 lutego 1960 roku. Jego budki telefoniczne nadal stoją na brytyjskich ulicach – choć funkcja, dla której je zaprojektowano, niemal całkowicie przestała być potrzebna.
Źródła
- Historic England, National Heritage List for England – wpis dotyczący prototypowego kiosku K2 przy Burlington House oraz wpisy dotyczące kiosków K6.
- Historic England, „Telephone Boxes” – historia modeli K1, K2 i K6 oraz informacje o zachowanych przykładach.
- Historic England, „Street Furniture” oraz „Streets for All” – opracowania dotyczące znaczenia kiosków w przestrzeni publicznej i ochrony zachowanych obiektów.
- Royal Institute of British Architects (RIBA), „Revealing the collections: Sir Giles Gilbert Scott” – biografia i dorobek architekta.
- London Museum, „London’s iconic red telephone boxes” – historia K2 i K6 oraz decyzji dotyczących czerwonego koloru kiosków.
- Design Museum, „K6 Telephone Box” – informacje o projekcie, materiale i powstaniu modelu K6.
- Oxford Dictionary of National Biography, hasło „Scott, Sir Giles Gilbert (1880–1960)” – informacje biograficzne.
6
