O charakterze obiektu decydowały kamienne elewacje, niska bryła, starannie zróżnicowane wnętrza i sposób docierania na górę. Jego architektura obejmowała również drogę wykutą w zboczu, tunel oraz windę ukrytą wewnątrz skały.
Podczas konferencji prasowej 24 października minister spraw wewnętrznych Bawarii Joachim Herrmann zapowiedział, że budynek nie pozostanie ruiną. Nie oznacza to jednak rozstrzygnięcia, jak będzie wyglądała odbudowa ani które elementy uda się zachować. Obiekt i obsługująca go infrastruktura turystyczna zostały zamknięte do odwołania.
Kehlsteinhaus powstał w latach 1937–1938 jako reprezentacyjna herbaciarnia dla Adolfa Hitlera i miejsce przyjmowania gości. Jego funkcja była odmienna od położonej niżej rezydencji Berghof. Hitler bywał na Kehlsteinie rzadko. Reprezentacyjny program zakładał spotkania w odosobnieniu i wywieranie wrażenia na gościach. Temu służyły położenie, wnętrza i sekwencja wejścia.
Spis treści
Alpejski tradycjonalizm w służbie reprezentacji
Autorem projektu był Roderich Fick. Jego twórczość wyrastała z konserwatywnej tradycji południowoniemieckiej, przywiązanej do rzemiosła, regionalnych form i związku domu z otoczeniem. Lioba Schmitt-Imkamp, badaczka dorobku architekta, umieszcza go w nurcie Heimatstilu oraz architektury związanej z ideą Heimatschutz. Oznaczało to odwoływanie się do miejscowego dziedzictwa budowlanego, utrwalonych typów domów i tradycyjnego warsztatu. Fick rozwijał ten język jeszcze przed uzyskaniem zleceń od nazistowskiej władzy.
Klonowa świątynia wewnątrz szklanego kontenera. Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Monachium
W takim kontekście można odczytywać Kehlsteinhaus. Rozłożysta sylweta, dwuspadowy dach o niewielkim nachyleniu, kamień oraz drewniane wykończenia przywoływały architekturę alpejskiego domu. Program reprezentacyjny nadawał tym środkom inną skalę i znaczenie. Materiały budowały wrażenie trwałości, a ograniczona liczba wyrazistych elementów skupiała uwagę na proporcjach bryły oraz krajobrazie. Był to tradycjonalizm świadomie opracowany przez architekta, wykorzystany w miejscu o szczególnej politycznej funkcji.
Monumentalność tej realizacji można dostrzec przede wszystkim w relacji z górą. Niewysoki dom zajmował eksponowane miejsce nad stromymi zboczami, a dotarcie do niego wymagało przejazdu przez rozbudowany system infrastruktury. O prestiżu budynku współdecydowały zajęcie wyjątkowego punktu widokowego i podporządkowanie mu drogi dostępu. Technika pozwoliła stworzyć warunki reprezentacyjnego spotkania tam, gdzie sama topografia utrudniała zwykłe użytkowanie.
Niska bryła i precyzyjnie rozrysowany kamień
Bawarski urząd ochrony zabytków opisuje Kehlsteinhaus jako parterowy budynek na planie prostokąta, z płytkim dachem dwuspadowym i granitowymi ciosami. Do zasadniczego korpusu przylegały ośmioboczna sala od północnego zachodu oraz kwadratowa izba od południowego zachodu. Kompozycję uzupełniały zadaszona galeria spacerowa, taras i schody terenowe. Kilka prostych figur tworzyło układ o wyraźnie zróżnicowanych częściach.
Dlaczego architekt Michele de Lucchi umieścił krzyż poza kaplicą
Dokumentacja przechowywana w Architekturmuseum der Technischen Universität München pozwala zobaczyć, jak dużą wagę przywiązywano do kamieniarskiego opracowania elewacji. Katalog zawiera rysunek Ficka z 24 lutego 1938 roku poświęcony południowo-wschodniemu narożnikowi i fragmentowi tarasu. Wykonano go w skali 1:20, a w opisie wprost wskazano granitową okładzinę.
Plan podporządkowany spotkaniu i widokowi
W układzie przestrzennym uwagę zwracała ośmioboczna sala. Jej wieloboczny obrys urozmaicał prostokątny korpus i pozwalał rozmieścić otwarcia na otoczenie w różnych kierunkach. Kwadratowa izba wprowadzała bardziej kameralną skalę. Galeria i taras rozszerzały użytkową przestrzeń domu na zewnątrz. W takim odczytaniu planu zmiana geometrii odpowiadała przechodzeniu między spotkaniem w większej grupie, pobytem w mniejszym wnętrzu i oglądaniem panoramy.
Krajobraz stanowił istotny składnik kompozycji. Okna, wyjścia i tarasy wyznaczały miejsca, z których można go było obserwować, a różne pomieszczenia zmieniały sposób jego odbioru. Widok z wnętrza był ograniczony ramą otworu; po wyjściu na taras stawał się rozległy i bezpośredni. Zmiana między widokiem kadrowanym przez okno a otwartą panoramą tarasu wzbogacała doświadczenie przestrzenne budynku.
Piaskowiec i limba we wnętrzach
O charakterze pomieszczeń decydowało zróżnicowanie materiałów. Oficjalny opis Kehlsteinhaus wskazuje piaskowiec w herbaciarni oraz drewno limby, którym w całości wyłożono ściany Scharitzkehlstüberl. Wnętrza miały więc odmienne faktury i nastrój. Kamienne wykończenie można odczytywać jako kontynuację masywności elewacji, a drewnianą izbę jako nawiązanie do tradycji alpejskiej Stube, pokoju skupiającego życie domowe.
Osobną rolę odgrywał kominek w dużej sali. W monachijskim archiwum zachował się jego rysunek datowany na 8 kwietnia 1938 roku, opracowany w skali 1:10. Tak szczegółowa dokumentacja wyposażenia pokazuje zakres projektowania: architekt zajmował się również elementem, który organizował uwagę wewnątrz pomieszczenia. Kominek przywoływał domowy charakter górskiej siedziby i nadawał reprezentacyjnemu wnętrzu wyraźny punkt skupienia.
Zestawienie tych wnętrz pozwala lepiej zrozumieć styl budynku. Reprezentacja korzystała z materiałów kojarzonych z solidnością i rzemiosłem. Przejście między kamieniem a drewnem oraz między większą salą a mniejszą izbą dawało możliwość zmiany atmosfery bez rozbudowanego repertuaru dekoracji. O wartości architektonicznej decydowały tu także skala detalu i sposób opracowania powierzchni.
Wejście prowadziło przez wnętrze góry
Najbardziej niezwykła część założenia znajdowała się pod budynkiem. Od placu kończącego drogę dojazdową prowadził w głąb góry tunel długości 124 metrów. Następnie winda pokonywała 124 metry różnicy wysokości i docierała bezpośrednio do westybulu Kehlsteinhaus. Według oficjalnych danych przejazd trwał 41 sekund. Kabinę wykończono mosiądzem i lustrami.
Również przestrzenie poprzedzające windę otrzymały reprezentacyjną formę. Rejestr zabytków wymienia monumentalny kamienny portal, kolebkowo sklepiony tunel, halę wejściową ze sklepieniem krzyżowym oraz poczekalnię nakrytą kopułą. Zwykłą funkcję komunikacyjną opracowano za pomocą środków kojarzących się z trwałością i ceremonialnym przejściem.
Roderich Fick i jego najważniejsze realizacje
Roderich Fick (1886–1955), urodzony w Würzburgu, był architektem i profesorem Technische Hochschule München. Studiował architekturę w Monachium, Zurychu i Dreźnie. Łączył praktykę projektową z zainteresowaniem rzemiosłem i techniką: wykonywał meble, budował łodzie i instrumenty muzyczne.
Do jego najważniejszych wcześniejszych realizacji należy Ernst-Sachs-Bad w Schweinfurcie, kryta pływalnia wzniesiona w latach 1931–1933 z fundacji przemysłowca Ernsta Sachsa. Od 2009 roku budynek mieści Kunsthalle Schweinfurt. Dawna hala basenowa, wysoka na dziewięć metrów, służy wystawom czasowym. Adaptacja zachowała zewnętrzny wygląd gmachu, zmieniając sposób wykorzystania jego przestronnych wnętrz. Kunsthalle Schweinfurt
Kariera Ficka była silnie związana z nazistowskim programem budowlanym. 25 marca 1939 roku został mianowany Reichsbauratem dla Linzu — radcą budowlanym Rzeszy odpowiedzialnym za plan przebudowy miasta. Na tym stanowisku podlegał bezpośrednio Hitlerowi. Jego działalność obejmowała więc zarówno projektowanie poszczególnych obiektów, jak i zadania urbanistyczne służące reprezentacji reżimu.
Z tego okresu pochodzą Brückenkopfgebäude Ost und West w Linzu, wznoszone od 1940 roku po obu stronach wjazdu na Nibelungenbrücke. Masywne granitowe przyziemia oraz pilastry wielkiego porządku, obejmujące trzy kondygnacje, nadały im monumentalny charakter. W miejskich zleceniach reprezentacyjnych Fick posługiwał się zatem również neoklasycyzmem. Budynki te uzupełniają obraz architekta kojarzonego z regionalizmem i alpejskim tradycjonalizmem Kehlsteinhaus.
Po wojnie Fick nadal projektował. Odpowiadał za opracowanie architektoniczne elektrowni wodnej Jochenstein na Dunaju, realizowanej w latach 1952–1956. Zespół łączył funkcje przemysłowe z tradycyjnym sposobem kształtowania części zabudowy: tynkowanymi elewacjami, kamiennymi detalami i czterospadowymi dachami budynków administracyjnych oraz eksploatacyjnych.
Jego ostatnim projektem był zespół ewangelickiego kościoła Erlöserkirche w Herrsching nad Ammersee. Biała, pozbawiona dekoracji fasada oraz spokojne proporcje kontynuowały przywiązanie do oszczędnej formy.
