Spis treści
Kopalnia Wujek jako ośrodek technologii kosmicznych
Czy podziemna infrastruktura nieczynnej kopalni może mieć zastosowanie w badaniach prowadzonych w warunkach zbliżonych do nieważkości? Owszem. Taki pomysł jest rozważany w Katowicach, a chodzi o kopalnię Wujek. Oficjalnie zakończyła pracę wiosną 2026.
„To jest pożegnanie. Nie lament, nie płacz, nie żałość, ani żal. Po prostu pożegnanie ze światem, w którym wyrośliśmy, ze Śląskiem, jaki znamy, z rytmem dnia wyznaczanym dzienną lub nocną szychtą - tak żegnano kopalnię.
„Wujek” to zespół obiektów budowanych i przebudowywanych przez ponad sto lat. Obok ceglanych obiektów dawnej kopalni Oheim stoją budynki powojenne, wieże szybowe i zaplecze socjalne. Dwa z tych miejsc - magazyn odzieżowy i nowa łaźnia łańcuszkowa - to świadkowie strajku z grudnia 1981 r.
Koncepcja "nowej dzielnicy" pracowni PANOVA
Po zakończeniu wydobycia Polska Grupa Górnicza i miasto Katowice podpisały porozumienie dotyczące przekazania miastu 29 obiektów naziemnych oraz części infrastruktury podziemnej. Wśród tych obiektów są m.in. wieże szybowe, łaźnia, kuźnia, budynki maszyn wyciągowych, markownia, lampiarnia i sortownia.
Miasto prowadzi prace nad przyszłym zagospodarowaniem obszaru: w konkursie urbanistycznym dla około 100 ha najwyżej oceniono koncepcję pracowni P.A. NOVA. Założenia planistyczne miasta akcentują powiązanie terenu z otoczeniem oraz ochronę dziedzictwa przemysłowego i pamięci o wydarzeniach 1981 roku. Pracownia podkreśla: to może być nowa ikona Katowic i jej nowa dzielnica.
Przypomnijmy: w miejscu nieczynnych kopalni w Katowicach są już Strefa Kultury z Muzeum Śląskim, centrum handlowe czy przychodnia. W dawnej KWK Wieczorek powstaje Dzielnica Nowych Technologii - Katowicki Hub Gamingowo-Technologiczny.
Koncepcja centrum kosmicznych technologii Fundacji Nauka. To lubię
A kosmiczne technologie? Które obiekty mogą zostać wykorzystane? W Niemczech wykorzystuje się do takich celów specjalną, 68-metrową wieżę. W Wujku naukowcy mogliby wykorzystać znacznie głębsze szyby i podziemne wyrobiska do zrzucania obiektów i prowadzenia eksperymentów.
Koncepcję przekształcenia KWK „Wujek” w ośrodek technologii kosmicznych przedstawiono w raporcie Fundacji Nauka. To Lubię datowanym na czerwiec 2026 roku. Raport przygotowali Tomasz Rożek i Krzysztof Kurdyła z tej fundacji.
Dokument ten ma rozbudzić dyskusję; jeśli koncepcja zyska poparcie, kolejnym krokiem miałyby być studia wykonalności dla poszczególnych części. 3 sierpnia 2026 roku Rożek przedstawił koncepcję podczas spotkania w Śląskim Centrum Wolności i Solidarności, w którym uczestniczyli przedstawiciele administracji, samorządów, nauki i biznesu. Na tym etapie należy więc mówić o propozycji i trwającej dyskusji, a nie o zatwierdzonym projekcie budowlanym.
Co zakłada koncepcja fundacji Tomasza Rożka?
- Nowa funkcja dla kopalni: przekształcenie Wujka w ośrodek łączący badania, działalność gospodarczą i edukację. Autorzy proponują wykorzystać istniejącą infrastrukturę górniczą jako podstawę rozwoju technologii kosmicznych, robotyki i badań nad podtrzymywaniem życia w warunkach izolacji.
- Pod ziemią: analogowy habitat, w którym załogi mogłyby ćwiczyć dłuższe misje księżycowe, oraz poligony do testowania łazików, robotów i technologii pozyskiwania surowców na miejscu. Przewidziano też badania nad uprawami w zamkniętym obiegu oraz wpływem izolacji na ludzi.
- Szyb jako laboratorium: w jednym z szybów miałaby powstać wieża do eksperymentów w mikrograwitacji i warunkach obniżonej grawitacji. To propozycja wykorzystania istniejącej struktury kopalni do nowej funkcji badawczej, ale jej techniczna wykonalność wymaga osobnych analiz.
- Na powierzchni: centrum integracji i testowania satelitów, łazików oraz sond, z laboratoriami i urządzeniami do badań środowiskowych. Obok autorzy przewidują park technologiczny dla firm i startupów oraz centrum nauki z programami edukacyjnymi.
- Architektura i dziedzictwo: raport opisuje przede wszystkim program funkcjonalny i sposób wykorzystania kopalni; nie przedstawia gotowego projektu architektonicznego ani szczegółowego planu adaptacji konkretnych budynków.
- Ograniczenia koncepcji: raport wprost zastrzega, że nie jest studium wykonalności. Do sprawdzenia pozostają m.in. wilgotność podziemi, wpływ wstrząsów górotworu na sprzęt oraz warunki utrzymania i zabezpieczenia infrastruktury.
Historia kopalni Wujek
Historia kopalni sięga 1899 roku, gdy połączono sześć mniejszych zakładów górniczych w kopalnię Oheim. Pierwsze 50 ton węgla wywieziono stamtąd 7 listopada 1900. W 1922 roku, po przyłączeniu Katowic do Polski, zakład otrzymał nazwę „Wujek”. Zakład przed II wojną światową należał do największych i nowocześniejszych kopalń regionu.
Jego historia jest nierozerwalnie związana z pacyfikacją strajku 16 grudnia 1981 roku: zginęło wtedy dziewięciu górników, a 23 zostało rannych. Pamięć o nich upamiętnia m.in. pomnik przy kopalni i działalność Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności.
Wydobycie zakończono 31 marca 2026 roku, a 1 kwietnia kopalnia symbolicznie zakończyła działalność po 127 latach. Rozpoczął się czteroletni okres zabezpieczania 27,5 km wyrobisk.
Zobacz też: Kopalni dawno nie ma, zostały mozaiki, zaprojektowane specjalnie dla górników. Sosnowiec
20
