133 lata Teatru Słowackiego w Krakowie. Powstał na miejscu średniowiecznego kościoła, a jego architekt inspirował się Paryżem

Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. 133 lata historii

21 października 1893 roku przy placu Świętego Ducha w Krakowie uroczyście otwarto nowy Teatr Miejski. Budynek, który od 1909 roku nosi imię Juliusza Słowackiego, stał się jedną z najważniejszych scen teatralnych w Polsce. Jego powstanie było jednak czymś więcej niż kolejną miejską inwestycją. Kraków otrzymał reprezentacyjny obiekt kultury, którego architektura miała dorównywać najważniejszym europejskim teatrom i operom.

Autorem projektu był krakowski architekt Jan Zawiejski, wyłoniony w konkursie architektonicznym. Budowa rozpoczęła się w 1891 roku, a już dwa lata później obiekt przyjął pierwszych widzów. Zaprojektowany z rozmachem gmach szybko stał się jednym z architektonicznych symboli miasta.

W historii teatru szczególne miejsce zajmuje Stanisław Wyspiański. To właśnie tutaj odbyły się prapremiery jego dramatów „Wesele” w 1901 roku i „Wyzwolenie” w 1903 roku. Wcześniej, w listopadzie 1896 roku, w budynku zorganizowano również pierwszą na ziemiach polskich projekcję filmową.

Teatr zamiast średniowiecznego kościoła. Budowa wywołała kontrowersje

Historia powstania teatru wiąże się z jedną z najbardziej kontrowersyjnych decyzji urbanistycznych dziewiętnastowiecznego Krakowa. Pod budowę wybrano teren zajmowany wcześniej przez średniowieczny zespół klasztorno-szpitalny Duchaków wraz z kościołem Świętego Ducha.

Zabudowania te stanowiły ważną część historycznej tkanki miasta. Ich rozbiórka wzbudziła sprzeciw środowisk zainteresowanych ochroną zabytków. Jednym z najgłośniejszych przeciwników wyburzeń był Jan Matejko, który w proteście zrzekł się honorowego obywatelstwa Krakowa.

• Od kontrowersji po ikonę architektury pod Wawelem. Mija 12 lat od otwarcia ICE Kraków

Ostatecznie historyczny zespół ustąpił miejsca nowemu teatrowi. W marcu 1891 roku rozpoczęto roboty budowlane, a 2 czerwca wmurowano kamień węgielny. Decyzja o lokalizacji gmachu w bezpośrednim sąsiedztwie Plant miała również istotne znaczenie urbanistyczne. Nowy teatr otrzymał eksponowane miejsce w centrum miasta, dzięki czemu jego rozbudowana bryła mogła stać się wyrazistym elementem krakowskiego krajobrazu.

Architektura Teatru Słowackiego. Paryski przepych i wiedeńska elegancja

Gmach reprezentuje architekturę eklektyczną, charakterystyczną dla końca XIX wieku. W jego kompozycji dominują rozwiązania neobarokowe, uzupełnione elementami neorenesansowymi. Jan Zawiejski inspirował się przede wszystkim paryską Operą Garniera oraz wiedeńską architekturą teatralną. Bryła została zaprojektowana z wyraźnym podziałem funkcjonalnym. Od strony placu znajduje się reprezentacyjna część wejściowa z westybulem, monumentalnymi schodami i foyer. Centralną przestrzeń zajmuje sala widowiskowa, natomiast w tylnej części gmachu umieszczono scenę wraz z zapleczem technicznym.

Szczególną uwagę zwraca bogato zdobiona fasada. Rzeźby, płaskorzeźby, dekoracyjne obramienia okien i rozbudowane zwieńczenia nadają jej pałacowy charakter. Nad głównym wejściem umieszczono napis „Kraków narodowej sztuce”, podkreślający znaczenie inwestycji dla miasta. Zawiejski nie ograniczył się jednak do naśladowania zagranicznych wzorców. W dekoracji budynku zastosowano także motywy nawiązujące do lokalnego dziedzictwa, między innymi maszkarony inspirowane krakowskimi Sukiennicami. W ten sposób monumentalna architektura europejskiego teatru została połączona z detalami charakterystycznymi dla Krakowa.

Wnętrza pełne złota, czerwonego aksamitu i dekoracyjnych detali

Jedną z największych wartości architektonicznych teatru jest jego historyczny wystrój wnętrz. Reprezentacyjny westybul zaprojektowano na wzór przestrzeni wejściowych wielkich europejskich oper. Monumentalne schody w kształcie litery T prowadzą na wyższe kondygnacje, a bogactwo dekoracji podkreślają kariatydy, sztukaterie, ozdobne lampy i motywy roślinne.

W aranżacji wnętrz można odnaleźć elementy klasycyzujące, neobarokowe, a nawet ornamentykę zapowiadającą secesję. Szczególnie cenne są dekoracje malarskie wiedeńskiego artysty Antona Tucha, który wykonał polichromie o stylistyce pompejańskiej.

• Krakowski architekt przyjaźnił się z dyrektorem Ćmielowa. Tak wiek temu powstała wspaniała kamienica.

Na pierwszym piętrze znajduje się reprezentacyjne foyer, pierwotnie zaprojektowane jako sala redutowa. Przestrzeń miała służyć nie tylko komunikacji podczas przerw w przedstawieniach, lecz także spotkaniom i wydarzeniom towarzyskim. Bogactwo detalu architektonicznego, połączenie jasnych powierzchni ze złoceniami oraz starannie zaprojektowane oświetlenie sprawiają, że wnętrza teatru zachowały atmosferę dziewiętnastowiecznej elegancji.

Sala widowiskowa i słynna kurtyna Henryka Siemiradzkiego

Centralnym punktem budynku jest monumentalna sala widowiskowa, której układ odpowiada tradycji dziewiętnastowiecznych teatrów operowych. Widownia została ukształtowana wokół sceny i otoczona kilkoma poziomami dekoracyjnych lóż oraz balkonów.

Pierwotnie teatr mógł pomieścić około 940 widzów. Podział miejsc odzwierciedlał ówczesną hierarchię społeczną. Osobne ciągi komunikacyjne prowadziły do poszczególnych części widowni, a najbardziej reprezentacyjne loże przeznaczono dla najważniejszych gości. Na osi sali, naprzeciw sceny, znajduje się tak zwana loża cesarska. Choć przygotowano ją z myślą o najwyższych rangą gościach, cesarz Franciszek Józef nigdy w niej nie zasiadł.

Salę wieńczy okazały żyrandol o średnicy 3,5 metra, wyposażony w 120 żarówek. W połączeniu ze złoconymi dekoracjami balkonów, rzeźbiarskimi detalami i czerwienią tapicerki tworzy on charakterystyczny wystrój krakowskiego teatru.

• Zapomnij o „czarnej kostce” pod Pałacem Kultury. Urząd miasta ją przemaluje, gdyż boi się emocji

Jednym z najcenniejszych elementów wyposażenia jest monumentalna kurtyna namalowana przez Henryka Siemiradzkiego w latach 1892–1894. Mierzące 11,9 na 9,6 metra dzieło przedstawia alegoryczne postacie związane ze sztuką teatralną, między innymi Natchnienie, Piękno, Prawdę, Tragedię i Komedię. Kurtyna nie była jeszcze gotowa w dniu otwarcia teatru. Ukończono ją w 1894 roku, a z czasem stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł sztuki związanych z krakowską sceną.

Jeden z pierwszych elektrycznie oświetlonych gmachów Krakowa

Teatr był nie tylko reprezentacyjnym dziełem architektury, ale również jednym z najbardziej nowoczesnych budynków swoich czasów. W chwili otwarcia wyróżniał się zastosowaniem oświetlenia elektrycznego. Był pierwszym budynkiem w Krakowie oświetlanym w ten sposób. Na potrzeby zasilania obiektu Jan Zawiejski zaprojektował niewielką elektrownię, zlokalizowaną za teatrem, od strony Plant. Budynek ten, określany jako Dom Machin, zachował się do współczesności i mieści dziś Scenę Miniatura.

Nowoczesne rozwiązania zastosowano także w obrębie sceny. Jej wyposażenie obejmowało system zapadni, urządzenia do zmiany dekoracji, mechanizmy pozwalające na imitowanie zjawisk atmosferycznych oraz żelazną kurtynę przeciwpożarową. Połączenie historyzującej architektury z zaawansowanymi wówczas instalacjami technicznymi pokazuje, jak ambitnym przedsięwzięciem była budowa krakowskiego teatru pod koniec XIX wieku.

Jan Zawiejski. Kim był architekt Teatru im. Juliusza Słowackiego?

Autorem projektu teatru był Jan Zawiejski, urodzony 20 czerwca 1854 roku w Krakowie, jeden z przedstawicieli historyzmu w polskiej architekturze. Kształcił się w Monachium i Wiedniu, gdzie zdobywał doświadczenie w projektowaniu monumentalnych budynków użyteczności publicznej.

Jego dorobek obejmuje między innymi Stary Dom Zdrojowy w Krynicy-Zdroju, liczne krakowskie kamienice, gmachy szkolne oraz charakterystyczny „Jasny Dom” przy ulicy Biskupiej. Projekt Teatru Miejskiego, powierzony mu do realizacji w 1890 roku, stał się najważniejszym osiągnięciem jego kariery.

W 1894 roku architekt otrzymał za niego Krzyż Kawalerski Orderu Franciszka Józefa. Zawiejski zmarł 9 września 1922 roku w Krakowie, pozostawiając po sobie jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków architektury teatralnej w Polsce.

Źródła1. teatrwkrakowie.pl2. https://zabytek.pl/pl/obiekty/krakow-teatr-miejski3. https://skozk.pl/ak_obiekty/teatr-im-juliusza-slowackiego/4. https://www.theatre-architecture.eu/pl/db/?theatreId=1225. https://www.krakow.pl/getHtml?dok_id=2634636. https://encyklopediakrakowa.pl/slawni-i-zapomniani/111-z/520-zawiejski-jan.html