Spis treści
Józef Piłsudski przyjechał do Warszawy 10 listopada 1918 roku, po uwolnieniu z internowania w Magdeburgu. Początkowo zatrzymał się przy ulicy Moniuszki, następnie zamieszkał u swojego adiutanta Czesława Świrskiego przy Mokotowskiej 50. Była to jedna z pierwszych warszawskich kwater późniejszego marszałka w okresie odbudowy państwowości. Pobyt zakończył się 29 listopada przeprowadzką do Belwederu.
Za fasadą przy Mokotowskiej rodziła się II Rzeczpospolita
Mieszkanie numer 5 na drugim piętrze służyło za miejsce pracy i spotkań. Według przywoływanych przez varsavianistę Lecha Królikowskiego relacji, 14 listopada Piłsudski rozmawiał tu z przedstawicielami przybyłego z Lublina rządu ludowego. Z tym adresem wiąże się również historia powierzania misji tworzenia gabinetu Ignacemu Daszyńskiemu, a następnie Jędrzejowi Moraczewskiemu. Wspomnienia o gońcach nocujących na siennikach i materacach pozwalają wyobrazić sobie intensywność działania prowizorycznej kwatery.
Eklektyczna kamienica z neorenesansowym detalem
Budynek znany jest jako kamienica Dietzów, a także kamienica Sawickich. Powstał na przełomie XIX i XX wieku; opracowania podają rozbieżne daty, od 1894 roku do około 1900 roku. Fundacja Hereditas datuje jego wzniesienie na okres krótko po 1897 roku. Pierwsza nazwa odnosi się do inwestorów, rodziny Dietzów, druga do późniejszych właścicieli, warszawskich rzemieślników Sawickich.
Najtrafniej opisywać go jako przykład eklektycznej architektury mieszkaniowej z neorenesansowymi odniesieniami. Eklektyzm wskazuje tu na zestawianie motywów historycznych, natomiast określenie neorenesansowy, stosowane w portalu Zabytek.pl, pozwala doprecyzować charakter stylizacji. Istotne są uporządkowanie elewacji, obramienia otworów i wyraźne podziały poziome. Dekoracja nadaje domowi miejskiemu rangę reprezentacyjnej siedziby.
O wyrazie fasady decyduje zestawienie jasnej okładziny z płytek ceramicznych z plastycznie opracowanymi detalami. Opaski okienne, fryzy między kondygnacjami, boniowanie i rozbudowany gzyms wieńczący z płaskorzeźbionym fryzem tworzą wielowarstwową kompozycję. Uzupełniają ją pełnoplastyczne wazy. Elementy dekoracyjne wykonano w tynku cementowo-wapiennym oraz jako zbrojone odlewy z mas sztukatorskich. To ważne rozróżnienie materiałowe: kamienny charakter części form uzyskano za pomocą technik tynkarskich i sztukatorskich.
W takim ujęciu fasada jest świadectwem warsztatu budowlanego epoki. Efekt reprezentacyjności zależy zarówno od kompozycji, jak i od precyzji powtarzalnych elementów. Kontrast gładkiego ceramicznego tła z reliefem obramień i gzymsów sprawia, że światło wydobywa głębokość dekoracji.
Brama i schody jako część architektury reprezentacyjnej
Staranność opracowania nie kończy się na elewacji ulicznej. Przejazd bramny zdobi fryz z gipsowymi panneaux przedstawiającymi prace i zabawy dzieci. Rzeźbiarskie sceny wprowadzają do przestrzeni codziennego przejścia rozbudowany program dekoracyjny. O jego znaczeniu świadczy kontynuacja wystroju w głównej klatce schodowej.
Zachowały się tam marmurowe okładziny stopni i podestów, kuta balustrada z drewnianym pochwytem, stolarka drzwiowa oraz gipsowe supraporty, czyli dekoracje nad drzwiami. Osobna, kuchenna klatka schodowa ma konstrukcję drewnianą.
Zestawienie tych dwóch dróg komunikacji pozwala odczytać dawną hierarchię użytkową kamienicy. Główne schody budowały reprezentacyjny dostęp do mieszkań, podczas gdy komunikacja kuchenna obsługiwała zaplecze gospodarstwa domowego.
Autorstwo projektu i firma Bronisława Pawłowskiego
Z realizacją kamienicy wiązana jest firma budowlana Bronisława Pawłowskiego. Informacja o wykonawcy nie rozstrzyga jednak autorstwa projektu architektonicznego. Przywołane opracowania nie wskazują jednoznacznie projektanta, a Pawłowskiego opisują jako przedsiębiorcę budowlanego. Nazwisko architekta pozostaje zatem w tym zestawie źródeł nieustalone.
Konserwacja ceramiki i konstrukcji balkonów
Zakończony w 2020 roku remont elewacji frontowej pokazuje zakres remontowy przy tych detalach. Prace objęły naprawę elementów nośnych balkonów i płyt kamiennych, wzmocnienie ścian oraz gzymsu wieńczącego. Dopiero później odnawiano okładzinę ceramiczną, detale architektoniczne i metaloplastykę.
Ceramika zachowała się na tyle dobrze, że możliwe było jej oczyszczenie, naprawa drobnych ubytków i uzupełnienie brakujących płytek elementami dobranymi kolorystycznie. Konserwacja detalu obejmowała wzmacnianie, oczyszczanie oraz uzupełnianie i odtwarzanie utraconych fragmentów.
Mokotowska 50 jest objęta ochroną przez wpis do rejestru zabytków. Jej znaczenie nie ogranicza się do pamiątkowych tablic przypominających Piłsudskiego. Zachowane materiały i wystrój pozwalają odczytać architekturę domu, w którym w listopadzie 1918 roku życie mieszkalne na krótko splotło się z organizowaniem niepodległego państwa.
