Spis treści
Nowy dom dla nowych idei
Bauhaus, szkoła architektoniczno-rzemieślinicza, powstał w 1919 roku w Weimarze, by połączyć sztukę, rzemiosło i projektowanie. Polityczny zwrot w Turyngii przyniósł jednak ograniczenie finansowania instytucji. W 1925 roku przeniosła się ona do przemysłowego Dessau. Burmistrz Fritz Hesse poparł budowę nowej siedziby i udostępnił teren. Przeprowadzka stała się szansą na wyrażenie programu uczelni w architekturze.
Zobacz także: Tutaj aż chce się uczyć! 5 ciekawych polskich szkół; z boiskiem na dachu, szkoły jak szachownica i jak wzgórze
Projekt opracowało biuro Waltera Gropiusa przy znaczącym udziale Carla Fiegera, Ernsta Neuferta, Ottona Meyera-Ottensa i Bernharda Sturtzkopfa. Neufert nadzorował budowę. Bauhaus otworzył własny wydział architektury dopiero w 1927 roku. Nowy gmach uroczyście otwarto 4 grudnia 1926 roku. Za niewiele ponad miesiąc minie 100 lat od tego momentu. 7 lat temu swoje stulecie świętował sam Bauhaus.
Jak tu uczono? To (jak i całą historię placówki) przybliża nam obszerna ekspozycja pokazywana w gmachu. - Byłam intelektualnie i psychicznie wycieńczona swoją edukacją, szkołą i akademią; do tego stopnia, że trzeba było bardzo żywotnego organizmu, by uwolnić mnie z tej sztywności. Dlatego przybyłam do Bauhausu - opisywała swoje doświadczenia niemiecka architektka Wera Meyer-Waldeck, używając przy tym określenia, które pojawiało się w opowieściach innych - oduczanie (unlearning).
<<Oduczanie>> było określeniem dla fundamentalnego sceptycyzmu wobec wiedzy zastanej. Podłożem dla niej było doświadczenie kryzysu z czasów I wojny światowej.
- mówiła Wera Meyer-Waldeck. Metoda ta znana jest zapewne każdemu, kto przeszedł przez studia filozoficzne w Polsce. Dopiero po odrzuceniu utartych schematów i metod przyjmowanych dotąd bezkrytycznie, można było zacząć bauhausowską edukację architektoniczną.
Bauhaus w Dessau: nie ma jednej głównej fasady
Zamiast zwartego szkolnego gmachu powstały połączone bryły o różnych wysokościach. Warsztaty i odrębną szkołę zawodową spinał dwukondygnacyjny most z administracją i biurem Gropiusa. Niski łącznik z aulą, sceną i stołówką prowadził do części mieszkalnej. Każda funkcja otrzymała własną formę. Budynku z zewnątrz nie dało się odebrać w całości z jednego punktu, czyli tak jak dotąd, tradycyjnie. Należało go obejść.
Najbardziej rozpoznawalne stało się przeszklone skrzydło warsztatowe. Żelbetowy szkielet pozwolił oddzielić konstrukcję nośną od zewnętrznej osłony. Stalowo-szklana ściana otaczała wnętrza; wpuszczała światło, odsłaniała układ budynku i pokazywała pracownie przechodniom. Zamiast monumentalnego portalu wizytówką szkoły była widoczna przestrzeń pracy.
Nie tylko biel. Kolor, meble i lampy
Popularny obraz Bauhausu jako świata białych ścian jest obarczony błędem, a przynajmniej niepełny. Hinnerk Scheper opracował kolorystykę pomagającą odnaleźć się w złożonym budynku. Barwy miały oznaczać korytarze, schody i poszczególne części. Koncepcję zrealizowano tylko częściowo, przede wszystkim w skrzydle szkoły technicznej oraz w domu mieszkalnym.
Wyposażenie powstawało w warsztatach Bauhausu. Marcel Breuer zaprojektował kultowe dziś meble ze stalowych rurek, a Marianne Brandt, Hans Przyrembel i Max Krajewsky - oświetlenie, pod kierunkiem László Moholy-Nagya. Wnętrza miały prezentować możliwości szkoły, a tym samym przyciągać partnerów przemysłowych. Projekt obejmował przedmioty używane każdego dnia - bo tego teź w Bauhausie uczono.
Zmysły były wyczulane, haptyczne [dotykowe - przyp. red.] podejście do materiału zgłębiane. W zgodzie z ideą edukacji całościowej, rozdzielanie ręki i głowy, rozumu i emocji, miało zostać przezwyciężone. Szkolenie rzemieślnicze w warsztatach było pedagogicznym szkieletem dla tego podejścia Bauhausu.
- wspominała Meyer-Waldeck.
Wojna. Szkło zamieniono w mur
W 1932 roku władze Dessau, na wniosek nazistów, zamknęły szkołę. Bauhaus działał jeszcze krótko w Berlinie, do 1933 roku. Gmach przystosowano do nowych funkcji: mieściły się tutaj m.in. szkoła zawodowa dla kobiet oraz ośrodek szkolenia funkcjonariuszy nazistowskich z okręgu Magdeburg. Idee Bauhausu żyły jednak dalej - również poza Niemcami, za sprawą nauczycieli emigrujących do różnych krajów.
Wraz z wybuchem wojny część kompleksu zajęły zakłady Junkersa, produkujące samoloty dla niemieckiego lotnictwa wojskowego. W dawnym Atelierhaus ulokowano administrację, biuro konstrukcyjne oraz dział propagandy przedsiębiorstwa. Przestrzeń projektowana do życia i pracy twórczej została zapleczem dla przemysłu zbrojeniowego. Ulokowanie tu jednostek związanych z przemysłem wojennych oznaczało dla budynków wysokie prawdopodobieństwo ataku.
W marcu 1945 roku, podczas bombardowania Dessau, uszkodzony został gmach szkoły. Stalowo-szklana fasada warsztatów ucierpiała tak poważnie, że jej znaczną część trzeba było zdemontować. Budynku ostatecznie nie rozebrano, choć początkowo to rozważano. Podczas prowizorycznej naprawy szklane powierzchnie zastąpiono ceglanymi wypełnieniami z drewnianymi oknami.
Dopiero w 1976 roku przywrócono elewacji formę szklanej kurtyny. Ale nie odtworzono jej wiernie. Zamiast stalowych profili zastosowano aluminium. Kolejne szeroko zakrojone prace prowadzono dopiero w latach 1996-2006. Przyczynkiem do rozpoczęcia renowacji w 1996 roku był najpewniej wpis na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Dziś gmach nie jest wyłącznie pomnikiem: Fundacja Bauhaus Dessau prowadzi tutaj działalność badawczą i edukacyjną oraz wystawy, kontynuując funkcjonowanie w myśl zasady, że projektowanie może poprawiać codzienne warunki życia. Budynek, podobnie jak zachowane domy mistrzów Bauhausu, można zwiedzać.
