Decyzja ministerstwa zaskoczyła środowisko architektoniczne. Łukasz Mieszkowski zastąpił Bolesława Stelmacha, obejmując obowiązki dyrektora Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki. Zamiast wyczekiwanego konkursu pojawiło się nazwisko, które wielu osobom - zamiast z architekturą - kojarzyło się przede wszystkim z historią i Instytutem Pileckiego.
Długo przyglądałem się sprawie konkursu na dyrektora. Najpierw zwróciłem Ministerstwu Kultury uwagi na potencjalne błędy regulaminowe, które zaowocowały unieważnieniem wyników konkursu z końcówki ubiegłego roku. Następnie systematycznie, co kilka tygodni pytałem o to, kiedy i w jaki sposób MKiDN zorganizuje kolejną selekcję. W pewnym momencie nie był już o co pytać - Ministra Cienkowska arbitralnie zdecydowała, że konkursu nie będzie i nominowała Łukasza Mieszkowskiego na trzymiesięczny okres pełnienia obowiązków dyrektora. Dla wielu osób z naszego środowiska była to decyzja szokująca.
Ta propozycja była zaskakująca dla wszystkich
Została mi złożona propozycja, która była dla mnie równie dużym zaskoczeniem jak dla Pana — przyznaje mój gość. Dlaczego więc zdecydował się na ten krok? W momencie powołania pełnił przecież funkcję zastępcy dyrektora Instytutu Pileckiego. Zostawienie jej dla potencjalnie krótkotrwałego okresu szefowania instytucji o zgoła innym charakterze wydawać się mogło krokiem ryzykownym. Mieszkowski odpowiada, że decyzja po części wynikała z jego natury osoby lubiącej wyzwania i zmiany. Z drugiej strony deklaruje, że kluczowe znaczenie miało jego rosnące zainteresowanie architekturą.
To ważne, bo już na początku nie zgadza się z przedstawianiem go głównie jako historyka. Jest absolwentem grafiki warszawskiej ASP, zajmował się ilustracją i komiksem, współprojektował miejsca pamięci, pracował przy wystawach i jest partnerem w pracowni architektonicznej. Opowiada o pracy nad upamiętnieniem Archiwum Ringelbluma i współpracy przy projekcie wystawy w Sobiborze. Wskazuje, że w istocie od lat łączy historię z architekturą.
Przeczytaj więcej: Miejsce pamięci / Sobibór
Najpierw trzeba uporządkować instytucję
Nie bez znaczenia jest, że zgodnie z deklaracją Mieszkowskiego, ministerialna propozycja wiązała się z jego doświadczeniem w Instytucie Pileckiego. Dzięki swojemu doświadczeniu miał umieć zrozumieć nieprawidłowości, które zdaniem MKiDN miały miejsce w NIAiU i zaproponować rozwiązania. W naszej rozmowie mówi mi o trzech konkretnych zadaniach: wyjaśnić kwestie finansowe, rozstrzygnąć sprawę siedziby instytucji i usprawnić organizację pracy i rządzący nią regulamin.
Najpilniejsze były finanse. Według mojego rozmówcy w chwili nagrania pozostawała sprawa braku złożenia sprawozdania finansowego za poprzedni rok przez Bolesława Stelmacha. W instytucji pojawiła się nowa osoba pełniąca rolę głównego księgowego, która zajmuje się opracowaniem tego dokumentu i pokazaniu, jaka jest realna kondycja instytucji.
Droga siedziba, brak koordynacji działań
Drugim problemem są koszty siedziby wynajmowanej od SARP-u. Dyrektor przekonuje, że ich ograniczenie mogłoby uwolnić środki na rozwój zespołu. Nie chciał zdradzić wysokości czynszu płaconego SARPowi, ale przekonuje, że stanowi on dwukrotność rynkowych stawek za wynajem powierzchni biurowej w nowoczesnych obiektach. Trwają negocjacje na temat urealnienia tych kosztów, ale Mieszkowski zwraca też uwagę, że w dłuższej perspektywie chciałby pozyskać własną siedzibę, ze stałą przestrzenią wystawienniczą i edukacyjną.
Trzecie zadanie dotyczy współpracy wewnątrz instytucji. Mieszkowski wysoko ocenia kompetencje pracowników, ale krytycznie mówi o koordynacji pracy poszczególnych zespołów. Jego zdaniem przede wszystkim brakowało integracji działań działów merytorycznych instytutu, które to osłabiały końcowy efekt publikacji czy wystaw. Zwracał też uwagę, że Stelmach często też nie przekazywał do instytucji efektów i informacji na temat prowadzonych przez siebie działań - np. pracując nad przygotowaniem polskiej polityki architektonicznej. Nowy dyrektor przekonuje, że wystawy, wydawnictwa, edukacja i praca naukowa mają się wzajemnie wspierać. Temu powinny służyć zmiany organizacyjne i czytelniejsze zasady podejmowania decyzji.
Dopytuję, czy przyszły rok nie upłynie przede wszystkim na porządkach. Mój gość broni czasu potrzebnego na przebudowę instytucji. Jego zdaniem bez tego trudno będzie skutecznie realizować kolejne pomysły. Pozostaje jednak pytanie, które nieustannie wraca w naszej rozmowie: w jakim kierunku ma pójść uporządkowany NIAiU?
Historyk chce spojrzeć w przyszłość
Tu pojawia się przewrotna diagnoza.
Skoro na czele instytutu stał architekt, a on zajmował się gównie historią, to teraz skoro na czele instytutu stoi historyk, to może instytut zajmie się architekturą
— mówi Mieszkowski.
W jego ocenie dotychczasowa działalność była zbyt mocno zwrócona ku przeszłości. Wskazuje na przewagę dokumentowania i popularyzowania dziedzictwa, przywołuje projekty poświęcone Nowickim oraz „Retrowersje”. Te projekty realizowane w ostatnich latach były w dużej mierze poświęcone przeszłości — zauważa.
Dlatego jego zdaniem więcej uwagi mają powinny dostać bieżące wyzwania architektury, proces projektowania, edukacja i możliwości oddziaływania na warunki, w których powstają budynki i miasta. Zwracam uwagę na istniejące oczekiwania, żeby instytut konkretnie - np. w formie stypendiów - wspierał młodych architektów i architektki oraz mocniej uczestniczył w międzynarodowej wymianie. Mieszkowski podziela tę potrzebę, ale gotowego programu jeszcze nie przedstawia. Najpierw chce omówić plany ze swoim zespołem i sprawdzić zasoby instytucji.
Odporność i mniej interpretowania przez sztukę
Zamiast rewolucji zapowiada ewolucję. Istotną zmianą ma być koncentracja na tematach wiodących, podejmowanych przez rok lub dwa i uzgadnianych ze środowiskiem. W ich wyborze mają uczestniczyć rada programowa, pracownicy i partnerzy NIAiU. Jeden możliwy kierunek już pada - to odporność, która zdaniem Mieszkowskiego, jest już bardzo wysoko na wewnętrznej liście tematów wiodących. Kiedy pytam o działania, których powinno być mniej, Mieszkowski na koniec naszej rozmowy precyzuje: Będzie mniej interpretacji architektury poprzez sztukę współczesną