Spis treści
20 listopada skoczkowie narciarscy rozpoczynają sezon konkursem w Lillehammer, a my zjeżdżamy przy tej okazji 1800 kilometrów na południe do Garmisch-Partenkirchen - jednego z nielicznych miejsc w świecie sportów zimowych, w których zachowała się monumentalna architektura z lat 30. dwudziestego wieku.
Stadion otwarty na stok
Olympia-Skistadion znajduje się u podnóża Gudibergu, na południowo-wschodnim skraju Garmisch-Partenkirchen. Jego układ najlepiej czytać jako architektoniczne opracowanie przejścia między płaską przestrzenią widowiska a stromym zboczem. Podkowa trybun obejmuje przedpole skoczni, pozostawiając otwarcie w kierunku stoku.
W tej kompozycji zabudowa ma przede wszystkim charakter horyzontalny. Stopniowanie widowni, niskie partie obwodu i osadzone w nim budynki porządkują dolną część założenia, a zbocze przejmuje rolę jego wysokiego zamknięcia. Architekturę stadionu można więc odczytać jako ramę dla terenu: kieruje spojrzenie ku miejscom startu i lądowania, ale nie zasłania ich odrębną kubaturą.
Dwie fazy budowy zamiast jednego olimpijskiego projektu
Historia obiektu wymaga rozdzielenia dwóch przedsięwzięć. Prace związane z zimowymi igrzyskami 1936 roku rozpoczęto jesienią 1933 roku na istniejącym wcześniej terenie sportów zimowych. Powstały skocznie, trybuny, ziemne nasypy i dom sportowy. Stadion służył ceremoniom otwarcia i zamknięcia igrzysk, a także jako miejsce startu i mety biegów narciarskich.
Zachowane masywne obramienie areny pochodzi w zasadniczym kształcie z przebudowy w 1939 roku, podjętej przed planowanymi zimowymi igrzyskami 1940. Pierwotny układ półkolisty z drewnianymi trybunami zastąpiła rozbudowana podkowa w konstrukcji betonowej, z dwiema bocznymi bramami i dekoracją rzeźbiarską. Przypisywanie całego dzisiejszego stadionu realizacji z 1936 roku zaciera różnicę między kolejnymi etapami jego monumentalizacji.
W miejskiej dokumentacji historycznej Arnulf Albinger wskazywany jest jako autor pierwotnych trybun, nasypów i domu sportowego, natomiast Arthur Holzheimer jako projektant przebudowy trybun oraz planowanej rozbudowy Olympiahausu na potrzeby igrzysk 1940. Tego drugiego przedsięwzięcia nie ukończono w zakładanym zakresie. Wybuch wojny przerwał przygotowania do zawodów.
Bramy i wieże jako architektura ceremonii
Najbardziej wyrazistymi elementami historycznej zabudowy są dwie pary wież bramnych, umieszczone po wschodniej i zachodniej stronie stadionu. Przerywają ciągłość trybun i wyznaczają wejścia do wnętrza areny. Ich znaczenie wykraczało poza obsługę ruchu publiczności: podczas uroczystości miały służyć wprowadzaniu i wyprowadzaniu uczestników igrzysk. Na wewnętrznych stronach wież znalazły się około pięciometrowe figury autorstwa rzeźbiarza A. Langa.
Widz przechodzi pomiędzy masywnymi członami zabudowy, a następnie wchodzi w otwartą przestrzeń stadionu. Wysokość figur wzmacnia monumentalny charakter tego progu. Boczne wejścia pozwalają zarazem zachować najważniejszy widok wzdłuż osi skoczni. Przestrzeń pozostaje zorientowana na stok, podczas gdy bramy organizują jej poprzeczną, ceremonialną komunikację.
Historyczną zabudowę można interpretować jako monumentalny regionalizm: tradycyjny repertuar dachów i masywnych ścian podporządkowano skali publicznego widowiska. Formy te trzeba rozpatrywać w kontekście politycznym. Zimowe igrzyska 1936 były dla władz narodowosocjalistycznych narzędziem propagandy i przygotowaniem do letnich zawodów w Berlinie. W Garmisch-Partenkirchen architektura sportowa uczestniczyła w budowaniu obrazu państwa sprawnego organizacyjnie i rzekomo otwartego na świat.
Olympiahaus i regionalny język reprezentacyjnego budynku
Szczególne miejsce w zabudowie zajmuje Olympiahaus, datowany w rejestrze zabytków na 1934 rok. To dwukondygnacyjny budynek z dachem czterospadowym, południowym balkonem i tarasem widokowym. W odróżnieniu od wysokich wież bramnych jego forma pozostaje rozłożysta. Dach oraz balkon przywołują regionalny repertuar architektury alpejskiej, zastosowany tu do obsługi dużej imprezy międzynarodowej.
Pierwotny program łączył restaurację na parterze z pomieszczeniami reprezentacyjnymi i administracyjnymi na piętrze. Wśród tych ostatnich znajdował się pokój przeznaczony dla kanclerza Rzeszy.
Balkon i taras nadają domowi szczególną relację z areną. Są miejscami obserwacji, a zarazem strefami pośrednimi między zamkniętymi wnętrzami a przestrzenią widowiska. Z architektonicznego punktu widzenia istotne jest właśnie to połączenie skali budynku gościnnego z funkcją reprezentacyjną.
Zobacz galerię: Skocznia Bergisel w Innsbrucku. Projekt: Zaha Hadid Architects
Skocznia i jej architekci
Współczesna Große Olympiaschanze została oddana do użytku 21 grudnia 2007 roku. Jej najważniejszym gestem jest daleko wysunięta górna część rozbiegu. Stalowa konstrukcja przestrzenna otrzymała okładzinę z półprzezroczystych płyt poliwęglanowych. Obudowa scala widoczną sylwetę, dzięki czemu skocznia jest odbierana jako ciągła, zakrzywiona forma, a nie zbiór kratownic i pomostów.
Autorstwo architektury skoczni należy do monachijskiej pracowni terrain: loenhart & mayr, założonej w 2003 roku przez Klausa Klaasa Loenharta i Christopha Mayra. Loenhart kształcił się w Monachium oraz w Harvard Graduate School of Design, łącząc architekturę z projektowaniem krajobrazu; w jego późniejszej twórczości znalazł się między innymi austriacki pawilon na Expo 2015 w Mediolanie. Mayr ukończył Hochschule München w 1994 roku, a jego doświadczenie obejmuje także nauczanie konstrukcji budowlanych. Z ich wspólnym okresem działalności wiąże się również wieża widokowa Murturm w Styrii. W Garmisch-Partenkirchen architektura powstała w ścisłym podziale kompetencji: za projekt konstrukcji odpowiadało Mayr | Ludescher | Partner, natomiast za budynek sędziowski i technikę skoczni Sieber + Renn.