Spis treści
Średniowieczne założenie przekształcono przede wszystkim w XVI–XVIII wieku, podporządkowując jego formę wymaganiom artylerii. Współczesne adaptacje dopisały do tej historii kolejny rozdział: dawna forteca mieści dziś muzea i przestrzenie wydarzeń, a nowa architektura pomaga udostępniać jej historyczne wnętrza.
Skała wyznaczyła plan twierdzy
Twierdza zajmuje wydłużoną wapienną skałę nad prawym brzegiem rzeki Inn. Zespół osiągnął około 320 m długości i maksymalnie 100 m szerokości. O jego skali decydują zarówno budynki, jak i rozległe przestrzenie pomiędzy nimi. Dziedzińce, drogi, mury oraz stanowiska obronne tworzą całość, w której przejście z jednego poziomu na drugi jest równie istotne jak przekroczenie bramy.
Obserwatorium na Śnieżce. W PRL-u uważali ten projekt za kosmiczny
Rozmieszczenie zabudowy można odczytać jako odpowiedź na ukształtowanie wzgórza. Północną część zajmują zwarte, wielokondygnacyjne budynki i wieże; ku południu założenie rozwija się w system niższych tarasów bastionowych. Ten układ nadaje twierdzy wyraźną hierarchię: wysoko położone bryły dominują w panoramie, natomiast rozległość systemu obronnego ujawnia się podczas obchodzenia wzgórza i oglądania go z góry.
Z architektonicznego punktu widzenia szczególnie interesująca jest ciągłość pomiędzy naturalnym podłożem a budowlą. Skała stanowi podstawę murów i współtworzy ich wizualną wysokość.
Artyleria zmieniła skalę zamku
Pierwsza udokumentowana wzmianka o zamku pochodzi z 1205 roku. Przez stulecia obiekt znajdował się w obszarze rywalizacji Bawarii i Tyrolu. Dla jego późniejszej architektury przełomowe znaczenie miało zdobycie przez Maksymiliana I w 1504 roku. Ciężkie działa użyte podczas oblężenia pokazały, jak duży wpływ na losy tak położonej warowni miała siła ognia. Po zwycięstwie władca zarządził rozbudowę umocnień. Rozbudowa z lat 1505–1522, prowadzona według planów Michaela Zellera, nadała obiektowi zdecydowanie nowożytny charakter.
Kehlsteinhaus po pożarze. Alpejski tradycjonalizm i inżynieria na wysokości 1834 metrów
W tej przemianie ważne było zwiększanie przestrzeni przeznaczonej na obronę. Stanowiska dział, osłaniające je mury i komunikacja pomiędzy kolejnymi partiami zespołu wymagały wzajemnego powiązania. Kufstein dobrze pokazuje, że rozwój fortyfikacji oznaczał projektowanie całego układu przestrzennego: skuteczność pojedynczej wieży zależała od jej relacji z sąsiednimi elementami obrony.
Kaiserturm jako dominanta architektoniczna
Najbardziej wyrazistym rezultatem przebudowy jest Kaiserturm, czyli Wieża Cesarska, wzniesiona w latach 1518–1522 pod kierunkiem Michaela Zellera. Okrągły rzut, liczne stanowiska artyleryjskie i mury osiągające grubość 7,5 m określają jej militarny charakter. Skala budowli sprawia, że pozostaje ona głównym punktem odniesienia dla całej kompozycji twierdzy.
Wysoka wieża artyleryjska była rozwiązaniem szczególnym. Historyk architektury Thomas Biller zwraca uwagę, że rozwój broni palnej sprzyjał raczej budowlom coraz niższym i masywniejszym. W Kufstein potężny rondel zachował rolę pionowej dominanty, kojarzoną wcześniej z główną wieżą zamku.
Budowa Muzeum bł. ks. Jerzego Popiełuszki w Okopach przekroczyła półmetek
Jasna, otynkowana bryła i stożkowe zwieńczenie budują bardzo czytelną sylwetę. Jej dzisiejszy kształt jest jednak wynikiem kilku faz. W XVIII wieku Johann Martin Gumpp młodszy przebudował górną część wieży i dach. Architektura widoczna z miasta łączy zatem szesnastowieczny korpus z późniejszym opracowaniem zwieńczenia.
Zmiany funkcji można śledzić również we wnętrzach. Historyczna sala Bombardiergewölbe została ponownie zaadaptowana w 2015 roku na potrzeby eventów. Ma około 402 m² powierzchni. Tak rozległe wnętrze pozwala uświadomić sobie skalę konstrukcji, którą z poziomu ulicy odbiera się przede wszystkim jako zamknięty, masywny walec.
Budowniczowie kolejnych epok
Przy twierdzy pracowało wiele pokoleń budowniczych. Po Michaelu Zellerze ważną rolę odegrał Balthasar Lavianello: za panowania Ferdynanda I, w latach 1552–1563, rozbudowę prowadzono według jego projektów, wykorzystując włoskie rozwiązania bastionowe. Katalog Bildindex der Kunst und Architektur wymienia przy Kufstein również Donata Apellera.
Luksusowy Dom Holzerów powstał tuż przed wojną
Szczególnie dobrze udokumentowana jest postać Johanna Martina Gumppa młodszego (1686–1765). Łączył praktykę architekta z zawodem inżyniera wojskowego; od 1731 roku zajmował się fortyfikacjami Tyrolu, między innymi w Kufstein i Ehrenbergu. Później przygotował projekt przebudowy Hofburga w Innsbrucku dla Marii Teresy i w latach 1755–1756 zrealizował jego skrzydła zachodnie i południowe.
Nowe życie kazamat
Istotnym etapem współczesnych zmian była adaptacja Josefsburga rozpoczęta pod koniec lat 90. XX wieku. Projekt opracowali Walter Angonese i Markus Scherer jako A5 Architekten, we współpracy z Andreasem Eggerem. Historyczne kazamaty przystosowano do nowych potrzeb, a część gastronomiczną uzupełniono o dobudowany pawilon.
Zakres prac był szerszy, niż sugerowałaby obecność nowego bistro. Jak opisuje Otto Kapfinger w przewodniku wydanym przez aut. architektur und tirol, zabezpieczono mury, odtworzono gliniane uszczelnienia przekryć, poprawiono odwodnienie dziedzińca oraz wprowadzono posadzki, przejścia i metalowe balustrady. Nowe obramienia drzwi i okien wykonano ze stali o rdzawej powierzchni.
Rozsuwany dach nad dziedzińcem
Najbardziej widoczny współczesny element Josefsburga stanowi ruchome zadaszenie areny z 2006 roku, zaprojektowane przez zespół Kugel + Rein, który tworzyli architekt Nikolai Kugel i konstruktor Alfred Rein. Warunki konserwatorskie nie pozwalały kotwić nowego zadaszenia w zabytkowej substancji. Ograniczenie to stało się jedną z podstaw koncepcji lekkiej konstrukcji linowej.
Zadaszenie ma około 52 m średnicy i 15 promienistych osi. Membranę przesuwają wciągarki oraz stalowe liny; po rozwinięciu osłania około 2000 m². Otwarcie lub zamknięcie zajmuje około czterech minut.
Dach zmienia warunki użytkowania historycznej przestrzeni, ograniczając zależność imprez od deszczu. Jednocześnie jego smukłe elementy pozostawiają widoczne otaczające mury.
Centrum wejściowe wprowadza w topografię twierdzy
Inną skalę interwencji reprezentuje centrum wejściowe ukończone w 2016 roku według projektu Gerharda Mitterbergera. Budynek powstał u podnóża twierdzy, przy Festungsneuhof. Architekt wykorzystał motyw historycznego podejścia: drogi częściowo zagłębionej w skale i osłoniętej drewnem. Rampa prowadzi przez wnętrze sklepu ku kasom na piętrze, a odsłonięta skała pozostaje widoczna w środku.
Nowoczesne Centrum Onkologii we Wrocławiu coraz bliżej otwarcia
Części stykające się z gruntem wykonano z betonu licowego, wyższe partie przeszklono i przekryto konstrukcją drewnianą. W elewacjach i zewnętrznych warstwach dachu zastosowano nieimpregnowane drewno modrzewiowe oraz stal corten. Dach otrzymał szczególnie staranne opracowanie, ponieważ ogląda się go także z góry, z drogi na twierdzę. Wąskie świetliki przypominające strzelnice kierują uwagę ku historycznej zabudowie.
