Spis treści
Autorem zdjęć - fotoreportażu towarzyszącego artykułowi jest Jędrzej Sokołowski
Artykuł pierwotnie ukazał się w wiosennym wydaniu papierowej wersji Architektury-murator
---
Wyjątkowo mroźna i śnieżna – jak na obecne warunki – zima sprzyjała niespotykanym aktywnościom w przestrzeni publicznej. Takim jak spacerowanie po skutej lodem rzece. Na początku roku polskie media obiegły zdjęcia mieszkańców Gdańska spacerujących po zamarzniętej Motławie. W słoneczne styczniowe dni gdańszczanie chodzili i jeździli na łyżwach po pokrytej lodem rzece w zabytkowym centrum miasta. Na fotografiach i filmach z dronów, przypominających płótna holenderskich mistrzów, atmosfera jest radosna i ma coś z karnawału, czasu odwróconego porządku. Ludzie śmiało wchodzą na lodową taflę, zamiast trzymać się brzegu. Przechodzą pod mostami, zamiast po nich. Dotykają kadłubów unieruchomionych statków od tej zwykle niedostępnej strony. Cieszą się ze zmienionej perspektywy na miasto, na co dzień znanej tylko kajakarzom i łabędziom.
Listopad i luty kojarzą się przede wszystkim z okresem pluchy
Jednocześnie trudno zapomnieć, że na następną taką zimę, kiedyś zwyczajną, może będzie trzeba czekać wiele lat. Dziś listopad i luty kojarzą się nam przede wszystkim z okresem pluchy. Podczas codziennej drogi do pracy, widzimy, jak przekłada się to na nasze sposoby korzystania z miast. Byle mżawka skutkuje zwiększeniem ruchu samochodowego, korkami i natychmiastowym spadkiem jakości powietrza w mieście. Kiedy tylko zaczyna padać, Polacy przesiadają się do aut, jakby deszcz był zagrożeniem dla ich zdrowia. Niechętnie korzystamy z przestrzeni publicznej w tym okresie, a jeśli naprawdę musimy gdzieś wyjść, wolimy pojechać tam samochodem. Dlatego właśnie jako projektanci parków mierzymy się z wygórowanymi wymaganiami dotyczącymi wielkości towarzyszących im parkingów: nawet na spacery jeździmy autem! A zimowe przyzwyczajenia potrafią zostać z nami często na dłużej.
Zatrzymuje nas deszcz, błoto i lód
Trzeba jednak przyznać, że niechęć do wychodzenia w czasie deszczu nie jest tylko naszą polską osobliwością. To powszechne zachowanie wśród mieszkańców strefy klimatu kontynentalnego, wilgotnego – na przykład południowej Szwecji czy południowej Kanady, którzy unikają deszczu bardziej niż ich żyjący na północy rodacy. Jak wynika z przeprowadzonych tam badań, największymi barierami wpływającymi na sposób korzystania z przestrzeni publicznej są – poza deszczem – błoto pośniegowe i oblodzone chodniki. Nie bez znaczenia jest także szybko zapadający zmrok.
Co zaś sprawia, że chcemy korzystać z przestrzeni publicznej? Wyniki badań nie zaskakują. Na czele stawki są słoneczna pogoda, opady śniegu i powierzchnie pokryte śniegiem. Dokładnie takie warunki, jakie widzieliśmy na obrazkach z Gdańska. Co ciekawe, na decyzję o wyjściu z domu, niewielki wpływ mają zimno i wiatr. Jak zwracają uwagę badacze, temperatura odczuwalna jest bardzo subiektywnie, zależy nie tylko od ubioru i aktywności fizycznej, ale też nastawienia, doświadczeń czy poczucia kontroli. Dla wielu z nas nie ma czegoś takiego jak zła pogoda (przeszkodą może być tylko niewłaściwy ubiór). Natomiast pokrywa śnieżna, z racji wysokiej refleksyjności, rozjaśnia przestrzeń i dodatkowo pozytywnie wpływa na jej odbiór.
Jak wykorzystać potencjał zimy?
Czy w kwestii chęci i frekwencji korzystania z przestrzeni publicznych jesteśmy uzależnieni tylko od aktualnych warunków pogodowych? Doświadczenia miast potrafiących wykorzystać potencjał zimy pokazują, że można zrobić naprawdę wiele, by sobie w tym pomóc. Punktem wyjścia jest jednak przyjęcie pewnego zestawu wartości. Codzienna aktywność sportowa i ruch na świeżym powietrzu są nie tylko podstawą zdrowego społeczeństwa (przeciwdziałając otyłości czy depresji), ale sprawą jakości życia w miastach (dzięki sprawnej komunikacji i poprawie jakości powietrza) czy bezpieczeństwa (poprzez kontrolę społeczną). Dlatego konieczne jest tworzenie miejskich przestrzeni publicznych dostosowanych do warunków klimatycznych, zachęcających do przebywania na zewnątrz w chłodniejszej połowie roku. Jak można to zrobić?
Po pierwsze, należy zniuansować rozumienie warunków meteorologicznych w projektowaniu. Wydaje się, że w popularnym mniemaniu łączy się je w jednolitą grupę czynników, zamiast postrzegać jako mające odmienne właściwości dla ludzi. Inaczej reagujemy na opad deszczu, inaczej – śniegu. Dobrze ilustrują to wiaty z membranowymi zadaszeniami na warszawskich Bulwarach Wiślanych (proj. RS Architektura): w deszczowe dni gromadzą się pod nimi spacerowicze korzystający z leżaków. Zimą stoją przeważnie puste. Dojmujący brak tego typu udogodnień można było odczuć (i uświadomić sobie) w Łazienkach Królewskich, stojąc w czasie nagłej ulewy w tłumie ludzi szukających schronienia pod wąskim okapem jedynej w okolicy kawiarni.
Jako projektanci parków mierzymy się z wygórowanymi wymaganiami dotyczącymi wielkości towarzyszących im parkingów: nawet na spacery jeździmy autem! A zimowe przyzwyczajenia potrafią często zostać z nami dłużej
Woda – w obu stanach skupienia – może być cennym zasobem radykalnie odmieniającym znane nam miejsca. W otoczeniu szkoły w Książenicach (proj. topoScape), deszcz gromadzony w naturalnie nieprzepuszczalnych nieckach, przeobraża szkolny ogród w efemeryczne mokradło z brodami i kładkami. Śnieg zwieziony decyzją władz na bytomski rynek, wypiętrza się w monumentalną górkę saneczkową, zmieniając na chwilę nie tylko rzeźbę terenu, lecz także charakter całego Śródmieścia (co z entuzjazmem relacjonował architekt Przemo Łukasik).
Zimowe miasta i ich przestrzeń
Po drugie, badacze postulują rozszerzenie stosowania miejskiej klimatologii na planowanie miast północy. Dotychczas analizy koncentrowały się bowiem głównie na „gorącej” strefie klimatycznej i odczuwanym komforcie termicznym w przestrzeniach zewnętrznych. Analogii można poszukać także w zimniejszych obszarach. Na świecie istnieje kilka organizacji zrzeszających zimowe miasta: Livable Winter Cities Association (Stowarzyszenie Miast Przyjaznych Zimą), International Network of Winter Cities (Międzynarodowa Sieć Miast Zimowych) czy World Winter Cities Association for Mayors (WWCA, Japonia). Organizacje te skupiają się na promowaniu zrównoważonego rozwoju miast zimowych, udostępnianiu wiedzy, badań i dobrych praktyk dotyczących projektowania przestrzeni publicznych. Z ponad 40-letniego doświadczenia pierwszej z nich wynika, że kluczowe jest stworzenie standardów i wieloletnich strategii podnoszących jakość życia w mieście zimą. Wydawane są podręczniki do tworzenia strategii aktywowania mieszkańców do użytkowania przestrzeni publicznych o tej porze roku.
Wśród rekomendowanych działań wymienia się na równi: zasady projektowania przestrzeni publicznych, animację życia miejskiego, edukację społeczną i zmianę mentalności mieszkańców oraz zapewnienie stałego poziomu utrzymania infrastruktury. Samo projektowanie przestrzeni publicznych powinno odbywać się w różnych skalach — od największych, urbanistycznych, poprzez modelowanie mikroklimatu do skali detalu architektonicznego. Często zapominamy, że za mikroklimat przestrzeni publicznej odpowiada również architektura (i architekci!) przylegających do niej budynków.
Należy zniuansować rozumienie warunków meteorologicznych w projektowaniu. Wydaje się, że w popularnym mniemaniu łączy się je w jednolitą grupę czynników, zamiast postrzegać je jako mające odmienne właściwości dla ludzi
Obiekty z rozrzeźbionymi fasadami, zaokrąglonymi narożnikami i licznymi balkonami redukują prędkość wiatru i przeciwdziałają wiatrom zstępującym wzdłuż fasad. Projektując w średnich skalach, należy się skupiać na projektowaniu site-specific, wykorzystując naturalne ukształtowania terenu i istniejącą zieleń izolującą. Dzięki temu można stworzyć wspaniałe miejsca z południową ekspozycją. Słońce, zwłaszcza w zimne dni, sprawia, że ludzie czują się cieplej. Według danych Environment Canada, nasłonecznienie może podnieść odczuwalną temperaturę aż o 10 stopni!
To wystarczający powód, by w projektowaniu przestrzeni publicznych stawiać na rozwiązania, które pozwalają cieszyć się zimą na zewnątrz. Przestrzenie publiczne powinny być wielofunkcyjne i wykorzystywane przez cały rok. Obecnie pracujemy nad rowerowym singeltrackiem, który zimą będzie się zmieniał na trasę dla narciarzy na biegówkach.
Ważny jest sposób zarządzania
Po trzecie, należy skupić się na zrównoważeniu wymagań projektowych i zarządczych, a przede wszystkim na przewidywalności utrzymania infrastruktury komunikacyjnej. W wielkim skrócie – chodzi o pewność, że każdego dnia będziemy w stanie dotrzeć do pracy czy szkoły w ten sam sposób. To ma wpływ na nasze wybory. W Warszawie, gdzie mieszkamy, widoczny jest wciąż priorytet ruchu samochodowego nad pieszym. Kiedy po obfitym opadzie śniegu na ulice ruszają pługi, śnieg spychany z jezdni na wiele dni blokuje dostęp do przejść dla pieszych. Chodniki i ścieżki rowerowe są odśnieżane stopniowo i w drugiej kolejności. Skoro tak, to dla wielu osób samochód staje się pierwszym wyborem w codziennych podróżach. Łatwość, z jaką można się nim poruszać po mieście, może przerodzić się w domyślne założenie planistyczne. Wtedy przy każdej inwestycji naturalnym stanie się pytanie, ile miejsc parkingowych planujemy kosztem drzew, a nie czy w ogóle są w danym miejscu potrzebne.
Ścieżki rowerowe, przez część mieszkańców i decydentów wciąż są postrzegane jako uzupełniająca, sezonowa infrastruktura rekreacyjna. Tymczasem od lat stanowią główną infrastrukturę transportową warunkującą rozwój usług kurierskich i dostaw jedzenia. A zimą, kiedy życie towarzyskie przygasa, zapotrzebowanie na tego typu usługi wydaje się większe niż latem.
Bez systemowego zadbania o infrastrukturę – nie tylko chodniki, ale też na przykład dostępne toalety publiczne – nasze podstawowe czynności przenoszą się do wnętrz budynków lub ulegają zimowym uśpieniu w oczekiwaniu na wiosnę
Problemem – jak przekonują badacze – jest także brak systematyczności i powtarzalności w utrzymaniu infrastruktury. Osoba o ograniczonej mobilności, decydując się na wyjście zimą, musi mieć pewność, że po drodze nie napotka odcinków nieodśnieżonego chodnika, które uniemożliwią jej bezpieczne poruszanie się. Nierównomierne odśnieżanie czyni przestrzeń publiczną nieprzewidywalną i niebezpieczną. Tymczasem w stolicy za odśnieżanie odpowiada kilka instytucji (Zarząd Oczyszczania Miasta, urzędy dzielnic, Zarząd Zieleni), co skutkuje niespójnym utrzymaniem chodników. Bez systemowego zadbania o infrastrukturę – nie tylko chodniki, ale też na przykład dostępne toalety publiczne – nasze podstawowe czynności przenoszą się do wnętrz budynków lub ulegają zimowemu uśpieniu w oczekiwaniu na wiosnę.
Zimą można spacerować po galeriach?
Może dlatego tak popularne są w Polsce galerie handlowe, w których zawsze panują odpowiednie warunki, przez co zimowa konieczność przerodziła się w całoroczny nawyk. Na szczęście nie wszystko da się w nich załatwić. Wciąż musimy wyprowadzać psy na spacer, zapewniać dzieciom zabawy na świeżym powietrzu, robić drobne zakupy. Te czynności obligatoryjne (jak nazywa je Jan Gehl) wykonujemy, bo musimy, a więc niezależnie od jakości przestrzeni publicznej. Ale powinniśmy dążyć do zmniejszenia związanych z nimi niedogodności, podnosząc komfort w skali mikro. Poza wspomnianymi podręcznikami, posłużyć się można własnymi spostrzeżeniami. Poruszając się po mieście, instynktownie wybieramy więc chodnik po słonecznej stronie ulicy, podcień czy szpaler osłaniający od wiatru zstępującego z budynków; w parku – aleję noszącą ślady prac utrzymaniowych: z krawędziami wolnymi od wysokich zarośli, elementami małej architektury w polu widzenia, delikatnie oświetlone.
Najlepiej działa obecność ludzi
Jednak największą atrakcją przyciągającą ludzi, są inni ludzie. Dlatego w pobliżu naturalnych generatorów ruchu, jakimi są place zabaw, bary mleczne czy wybiegi dla psów, należy zachęcać do zatrzymania się i wspierać interakcje. Ławki powinny być zwrócone do siebie, nie ustawione w rzędzie; ich siedziska drewniane, ciepłe w dotyku, umożliwiające łatwe osuszenie; oświetlenie niskie, o ciepłej barwie; rośliny o zróżnicowanym okresie wegetacji, w tym owocujące – przyciągające ptaki. Popularne parki i place zabaw przyciągają drobny biznes – głównie mobilne kawiarnie, co dodatkowo podnosi ich atrakcyjność.
Place zabaw powinny być interesujące nie tylko latem, lecz także zimą. Widzimy, że poza sezonem nie słabnie zainteresowanie parkami linowymi czy innymi zabawkami pozwalającymi na wspinaczkę i oderwanie od ziemi. Jeśli ich nie ma, najlepiej sprawdzają się zwykłe, ziemne górki saneczkowe. Różnica wysokości, a więc możliwość zbiegania czy zjeżdżania, to atrakcja całoroczna (i niedroga). Sprawdzi się lepiej niż marnej jakości zabawki. Po zmroku przyciągnie zaś nastolatki, dla których nasze miasta mają chyba najmniej do zaoferowania, przez co może trudniej wyciągnąć je z domów.
W oparciu o czynności obligatoryjne można dopiero myśleć o zmianie nawyków oraz rozwijaniu zimowych aktywności opcjonalnych i społecznych: rekreacji, spotkań czy interakcji. A tym sprzyja z kolei sezonowa animacja przestrzeni publicznej. Możemy do nich zaliczyć zimowe iluminacje (kompensujące niedostatek światła naturalnego), jarmarki świąteczne, festiwale (jak listopadowe gdańskie Narracje) czy sezonowe lodowiska, wspólne morsowanie i saunowanie oraz stoiska z gorącymi napojami (które w Warszawie zastąpiły w tym roku koksowniki). Ocieplający się klimat wydłuża zresztą okres działania ogródków kawiarnianych. Dziś nikogo nie dziwi widok osób pijących kawę przy zewnętrznym stoliku w końcu października.
W poszukiwaniu pretekstów
Skuta lodem Motława dobitnie pokazuje, że rolę animatorki najlepiej pełni sama przyroda. Potencjał sezonowości staraliśmy się wyzyskać w naszych warszawskich projektach parków stworzonych we współpracy z topoScape. Na Kopcu Powstania Warszawskiego jesień odsłania relikty starej Warszawy: okruchy przedwojennych budynków, cegły, kafle – latem szczelnie zakryte bujną zielenią. Między bezlistnymi drzewami na szczycie ukazują się wówczas śródmiejskie wieżowce. To widoki, dla których warto odwiedzić to miejsce zimą.
Mniej refleksyjny nastrój ma drugi z parków – Żerański. W wielu miejscach zachęca do aktywności fizycznej lub indywidualnego zejścia do wody. Na drewnianych pomostach przesiadują wędkarze, a kiedy rzekę pokrywa lód, zjawiają się morsy. Wiaty z widokiem na wodę dają spacerującym schronienie w czasie deszczu. Tworzą swego rodzaju przystanki na trasie długiego na półtora kilometra spaceru. Pawilon kawiarniany – ukryty między drzewami – przyciąga do parku, choćby jako ciekawy przystanek podczas miłego spaceru. I może właśnie to jest kluczowe – tworzenie pretekstów do wyjścia z domu, niezależnie od pogody.
----
Dziękujemy, że tu jesteś. Posłuchaj także naszego PODCASTU ARCHITEKTONICZNEGO