Zabytek przy Kościele Mariackim wyburzono, a w Krakowie wybuchła Bitwa pod Parkanami. O wstawiennictwo poproszono nawet Le Corbusiera

Gdy w 1934 roku zburzono starą Wikarówkę przy Kościele Mariackim, skłócony już Kraków ostatecznie podzielił się na dwa obozy. Do sporu - Bitwy pod Parkanami - włączyli się architekci, konserwatorzy, artyści, kardynał Sapieha i największe gazety; próbowano wciągnąć nawet Le Corbusiera. Odbudowywać czy nie odbudowywać?

Architektura. Czy Twoje mieszkanie jest dobrze zaprojektowane? Rzuć okiem na rzut razem z Katarzyną Jacek

Wojna o Wikarówkę

Latem 1934 roku za wysokim drewnianym parkanem ustawionym obok kościoła Mariackiego znikał budynek, który trudno byłoby nazwać perłą architektury, choć wartości historycznej nie można było mu odmówić. Zawilgocony, popękany. Niewystarczający. A jednak właśnie jego rozbiórka wywołała jeden z najgłośniejszych sporów urbanistycznych międzywojennego Krakowa.

Zobacz także: Dwóch posłów nocą wyburzyło zabytek pod apartamentowiec, potem jeden został prezydentem Krakowa. 117 lat temu

Najpierw pytano o to, czy Wikarówkę przy Mariackim modernizować, czy jednak burzyć. Później, gdy już zniknęła, pół Krakowa kłóciło się o to, czy w ogóle ją odbudowywać, skoro wreszcie odsłoniła świątynię. Oprócz tego, że zapewniała mieszkanie księżom, dla urbanistów też miała istotną funkcję. A były to czasy, gdy w Krakowie liczono się z urbanistyką.

Sprawą żyła prasa. "Ilustrowany Kuryer Codzienny" na czele z jego właścicielem domagał się odsłonięcia gotyckiego prezbiterium Kościoła Mariackiego. "Czas", "Głos Narodu" i "Dzwon Niedzielny" broniły odbudowy. "Architekt" przestrzegał przed modnym "odsłanianiem" zabytków poprzez usuwanie ich historycznego otoczenia.

Pisarz Zygmunt Nowakowski zakpił z rozmiarów konfliktu w "Wiadomościach Literackich" i ochrzcił go "Bitwą pod Parkanami". Nazwa została, ale o samej bitwie mało kto dziś pamięta.

Wikarówka w 1931 roku
Autor: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny / 1931 / sygn. 3/1/0/9/2849/ Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna Wikarówka w 1931 roku

Zabytek czy nie?

Zabudowa dla duchowieństwa w tym miejscu istniała od XVII wieku. W 1631 roku pomiędzy Małym Rynkiem a ówczesnym cmentarzem mariackim wzniesiono dom częściowo na miejscu wcześniejszych drewnianych zabudowań i straganów. Później Wikarówkę wielokrotnie przekształcano; ostateczny wygląd zawdzięczała przede wszystkim gruntownej XVIII-wiecznej przebudowie. Nie zachwycała dekoracją, ale dla kształtu Starego Miasta miała swoją ważną rolę urbanistyczną: stanowiła ścianę placu Mariackiego, oddzielając go wyraźnie od Małego Rynku.

Problemem była nie jednak nie jej funkcja, a stan. Konstrukcja nie należała do najsolidniejszych. Podwójne mury wypełnione gruzem w latach 20. zaczęły się niepokojąco rysować. O wilgoci dawał znać przechodniom wielki naciek na elewacji. Oprócz skutków wieloletnich zaniedbań lokatorom doskwierała ciasnota.

Zobacz także: Tę krakowską kamienicę do dziś błędnie przypisuje się kierownikowi budowy. Jej architekt projektował Muzeum Narodowe

Nawet broniąca domu redakcja krakowskiego czasopisma "Architekt" w 1929 roku przyznała, że budynek prosi się o gruntowną przebudowę. Nazywała go przy tym skromnym, prostym, a nawet ubogim, ale bynajmniej nie szpetnym budynkiem. Obrona Wikarówki w "Architekcie" liczyła kilka stron i odnosiła się do publikowanych w tym czasie artykułów w prasie. Koncentrowała się nie tyle na architekturze, co na roli obiektu w kształtowaniu miasta. Wspominane tam w większości nieokreślone artykuły prasowe były dopiero zapowiedzią tego, co rozpętało się w kolejnych latach.

Wikarówka w 1929 roku
Autor: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny / 1929 / sygn. 3/1/0/9/2871/ Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna Wikarówka w 1929 roku

Kraków się rozbudowywał, a wraz z nim Stare Miasto

Spór wybuchł w momencie szczególnym. Międzywojenny Kraków szybko wychodził poza dawne granice narzucone przez zaborcę. W życie wprowadzano plan regulacyjny przygotowany przez Biuro Regulacji Miasta, powstawała reprezentacyjna oś Alei Trzech Wieszczów, nowe gmachy publiczne i dzielnice mieszkaniowe. Centrum wewnątrz Plant - pierwszej obwodnicy - pozostawało zabytkiem, ale jednocześnie wciąż bardzo intensywnie użytkowaną częścią miasta. Kamienice zamieszkiwane były nie przez turystów na 2 noce, a przez mieszkańców. Wokół Rynku Głównego i przez Mały Rynek jeździły tramwaje, a kto miał samochód, mógł wjechać nim legalnie niemal wszędzie. Obok Wikarówki stale kursowały więc tłumy Krakusów, tramwaje i pojedyncze samochody, jakie w tamtym czasie posiadali mieszkańcy miasta.

I to właśnie komunikacja stała się jednym z argumentów za zmianami. Przy Wikarówce chodnik był wąski, a dom ograniczał widoczność na skrzyżowaniu. Dziś ten argument wobec Rynku Głównego zostałby wyśmiany. "Dzwon Niedzielny", choć bronił odbudowy domu, przyznawał, że prowadzone tędy dwie linie tramwajowe komplikują ruch i powodują drgania niekorzystne dla kościoła.

Zobacz także: Największe mieszkanie zajmowało całe piętro kamienicy. Nowocześnie, ale tradycyjnie, czyli krakowski Dom pod pszczółkami

Projekt nowej Wikarówki uznanego architekta Franciszka Mączyńskiego był próbą uporządkowania tego fragmentu centrum. W maju 1929 roku miasto zgodziło się odstąpić parafii pas gruntu od strony bazyliki, szeroki maksymalnie na 2,8 metra. W zamian budynek miał zostać skrócony od północy, aby poszerzyć przejazd między placem Mariackim a Małym Rynkiem i wygospodarować wygodniejsze przejście dla pieszych. Oznaczało to, że nowa Wikarówka miała być nieco szersza w stronę kościoła, ale krótsza niż poprzedniczka.

Rusztowania burzonej wikarówki kościoła Mariackiego
Autor: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny / 1934 / sygn. 3/1/0/9/2516/ Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna

Ostatnie próby ratowania

Początkowo wcale nie było więc przesądzone, że Wikarówka zniknie. Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa już w 1929 roku opowiadało się za jej odrestaurowaniem według projektu Mączyńskiego. Bronił jej również miesięcznik "Architekt". Redakcja odwoływała się do idei Camilla Sittego: zabytkowa świątynia nie musi stać samotnie na pustym placu, bo jej otoczenie i sąsiednia zabudowa mogą być równie ważną częścią historycznego krajobrazu.

Pierwszy projekt Mączyńskiego nie wyglądał jak budynek, który ostatecznie powstał. Gdy w 1929 roku przedstawiono go Radzie Miejskiej, architekt proponował silnie otworzyć parter. Model prezentował efektowną kolumnadę i przejścia pod budynkiem. Dzięki nim Wikarówka nadal miała zamykać plac jako bryła, ale z poziomu ulicy, otwarta, przestawała być barierą. Zachowywała historyczną ścianę placu i poprawiała widoczność na skrzyżowaniu. Łączyła postulaty obu grup.

Zobacz także: Kamienica zasłaniała Wawel, więc jego nowy mieszkaniec Hans Frank kazał ją wyburzyć

Ta wersja szybko zaczęła się jednak zmieniać. Około 1930-1931 roku kolumnadę zastąpiła znacznie pełniejsza ściana. Powód był prozaiczny: w budynku trzeba było pomieścić więcej funkcji i zwiększyć jego powierzchnię użytkową. Zmiana wzbudziła sprzeciw także wśród osób, które wcześniej godziły się na przebudowę. Emil Haecker, redaktor naczelny pisma "Naprzód" pisał, że w 1929 roku poparł koncepcję po zobaczeniu modelu z arkadami; gdy te z projektu zniknęły, uznał nowe rozwiązanie za znacznie gorsze. W "Naprzodzie" sugerował nawet, że atrakcyjny pierwszy model pokazano radnym niemal na wabia. Niewątpliwie były to czasy, gdy słowo dziennikarza znaczyło więcej niż obecnie.

Do sprawy wkroczyły też oczywiście środowiska artystyczne i architektoniczne. Wymogły zorganizowanie konkursu na rozwiązanie otoczenia kościoła. Program dopuszczał zarówno zachowanie Wikarówki, jak i wzniesienie nowej w jej sąsiedztwie, ale wymagał jednocześnie lepszego wyeksponowania prezbiterium. Przedstawiono pięć projektów, ale żaden nie zakończył sporu. Procedura opóźniła inwestycję o około dwa lata.

Rusztowania burzonej wikarówki kościoła Mariackiego
Autor: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny / 1934 / sygn. 3/1/0/9/2516/ Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna

Mączyński próbuje kolejnego kompromisu

W marcu 1933 roku Franciszek Mączyński wrócił do magistratu z następną wersją projektu. Była już wyraźnie skromniejsza od wcześniejszych planów. Początkowo Wikarówka miała poszerzyć się w stronę kościoła o około 2,5 m; teraz o metr mniej. Jesienią komisja ekonomiczna magistratu zażądała skrócenia budynku o kolejne 2 metry od strony przejazdu. Parafia protestowała, argumentując, że dalsze odsuwanie ściany domu przesunie jezdnię zbyt blisko murów bazyliki.

Mączyński nieustannie negocjował rozmiar budynku. Wikarówka miała jednocześnie pomieścić rozbudowany program parafialny, poprawić komunikację, nie zdominować bazyliki, zachować dawną linię zabudowy i - optymalnie - wprowadzić do budynku usługi, by sam się utrzymywał. Każda korekta jednego z tych elementów pogarszała któryś z pozostałych.

Zobacz także: Legenda głosi, że minaret na szczycie był dla żony właściciela, a kapliczka dla zgorszonych sąsiadów

Wikarówka znika. I wtedy się zaczyna

W marcu 1933 roku parafia przedstawiła kolejny projekt Mączyńskiego, a latem zaakceptowało go Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W maju następnego roku wydano konsens budowlany, w czerwcu zgodę na ustawienie ogrodzenia i rusztowań. Pomysł na skrócenie budynku przeszedł do historii - zgodę wydano na jego wyburzenie i odbudowę.

Koniec? Ależ skąd. Z konsensu wyłączono wygląd fasady nowej Wikarówki. Jej opracowanie miało zostać wyłonione osobno, latem przeprowadzono więc kolejny konkurs, przyznano nagrody kilku pracom, ale i tym razem nie udało się zamknąć sporu. Ponownie zwrócono się do Mączyńskiego, a ten opracował budynek w całości. Znowu.

Gdy historyczna stara bryła zniknęła, Krakusy zobaczyły odsłonięte prezbiterium kościoła Mariackiego. Widok był na tyle efektowny, że malarze przychodzili go uwieczniać. A spór zmienił charakter. 30 sierpnia Mieczysław Dąbrowski, właściciel Ilustrowanego Kuriera Codziennego grzmiał: "Nie zasłaniać piękna i majestatu gotyckiej świątyni Mariackiej".

Był to początek walki "IKC" o to, by Wikarówki nie odbudowywać wcale. Koncern proponował nawet przeznaczenie niemałej kwoty na zakup innego domu dla potrzeb parafii.

Rusztowania przy zburzonej Wikarówce
Autor: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny / 1934 / 3/1/0/9/2874/ Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna Rusztowania przy zburzonej Wikarówce

Bitwa pod Parkanami. Architekci, artyści, kardynał i Le Corbusier

"IKC" prowadził swoją kampanię z rozmachem. Domagał się rozebrania wysokiego parkanu, aby mieszkańcy mogli urządzić plebiscyt oczu. Pod apelem o pokazanie odsłoniętego kościoła podpisali się m.in. architekci Jerzy Struszkiewicz, Józef Gałęzowski, Adolf Szyszko-Bohusz i płk. Aleksander Krzyżanowski. Na łamach gazety wypowiadali się historyk sztuki Tadeusz Szydłowski, artysta Konstanty Laszczka, malarz Tadeusz Seweryn, rzeźbiarz Stanisław K. Ostrowski i pisarz Karol Hubert Rostworowski.

Ostatecznie redakcja zwróciła się o opinię do samego Le Corbusiera. Prawdopodobnie nie odpisał.

Obóz przeciwny był równie rozbudowany. Historyk sztuki Franciszek Klein w "Głosie Narodu" pisał o szale burzenia w Krakowie, przypominając wcześniejsze likwidacje bram i murów miejskich. Związany z "Czasem" Józef Muczkowski, prezes Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, konsekwentnie bronił odbudowy. "Dzwon Niedzielny" argumentował, że kościół nie jest eksponatem ustawionym do oglądania z daleka, a żywą świątynią wymagającą zaplecza. W końcu wypowiedział się i sam Kościół - wpływowy kardynał Adam Stefan Sapieha poparł archiprezbitera Józefa Kulinowskiego i potępił kampanię "IKC".

Spór robił się z czasem coraz bardziej agresywny. "IKC" publikował kolejne apele, wizualizacje i głosy czytelników, a polityk Franciszek Bardel odwoływał się do antysemickiej retoryki, atakując firmę zaangażowaną w budowę. Pojedynek był wyrównany. "Czas" wykazywał m.in., że przywoływana przez "IKC" rzekoma opinia biskupa Sierakowskiego to wymysł: Sierakowski biskupem nie był, a na potwierdzenie jego wypowiedzi nie znalazły się żadne kwity. Jesienią temat komentowały już także gazety spoza Krakowa - "Dziennik Poznański" i "Kurier Lwowski".

Zjazd organizacyjny historyków sztuki w Krakowie
Autor: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny / 1934 / 3/1/0/10/943/ Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna Zjazd organizacyjny historyków sztuki w Krakowie

Spór nie był wcale jednoznaczny

Obozów Bitwy pod Parkanami nie da się podzielić tak łatwo, jak dziś często byśmy chcieli, a więc na złych i dobrych, na wykształconych i ignorantów, na konserwatorów i biznesmenów. Nie wszyscy związani z konserwacją zabytków czy architekturą uważali, że za wszelką cenę trzeba zachować stare mury.

W 1931 roku w konkursie na ratowanie Wikarówki uczestniczył Bogdan Treter, który kilka miesięcy później został wojewódzkim konserwatorem zabytków. Już jako urzędnik zaakceptował jednak kierunek prowadzący do przebudowy. Zależało mu przede wszystkim na ochronie historycznej kompozycji miasta i dostosowaniu zabytków do współczesnego życia. W 1932 roku pisał wręcz, że fałszywie rozumiany pietyzm może zabytkom szkodzić.

II Rzeczpospolita miała już relatywnie nowoczesne jak na owe czasy prawo ochrony zabytków. Rozporządzenie prezydenta z 1928 roku pozwalało chronić nie tylko pojedyncze budynki, ale również grupy zabudowy i historyczne układy miast. Treter objął rejestrową ochroną m.in. całe krakowskie Śródmieście, Stradom, Kazimierz i Wawel. Ale tak jak i dziś, ochrona nie oznaczała zakazu wszelkich zmian. Przebudowa lub rozbiórka wymagała decyzji odpowiednich władz, a dla Wikarówki takie zgody zostały wydane. Sama służba konserwatorska była przy tym młoda, niedofinansowana i niewielka. Krakowski urząd Tretera dysponował zaledwie jednym pracownikiem pomocniczym, choć odpowiadał za ogromny obszar i setki zabytków.

Ostatecznie to nie wartość zabytkowa (czy jej brak) przesądziła o losie Wikarówki. Muru były w złym stanie, a konserwatorzy uznali, że można ją poświęcić na rzecz wartości w tym przypadku nadrzędnej: skali i zamknięcia obu historycznych placów.

Wikarówka dziś
Autor: Julia Dragović/ Archiwum prywatne Wikarówka dziś

Podczas Bitwy Mączyński jeszcze raz zmienia projekt

Jesienią 1934 roku Mączyński przedstawił Towarzystwu Urbanistów Polskich kolejną, wyraźnie kompromisową wersję. Bitwa pod Parkanami trwała w najlepsze.

Budynek był teraz krótszy niż dawna Wikarówka, dzięki czemu szerzej otwierał połączenie Małego Rynku z placem Mariackim. Jednocześnie pozostawał nieco poszerzony w stronę bazyliki, a co najważniejsze, znów miał otwarty parter. Mączyński zaprojektował około 3,5-metrowe kryte przejście arkadowe dla pieszych. Arkady miały zachować ciągłość ściany placu, ale na poziomie ulicy dopuścić ruch i widok w stronę prezbiterium. Koncepcja z 1929 roku poleżała, skruszała i dojrzała.

Mączyński pokazał projekt szerokiej publiczności w grudniu 1934 roku w tygodniku "Pion". Na opublikowanym rysunku Wikarówka jest spokojnym, dwupiętrowym domem o regularnym rytmie okien i wysokim spadzistym dachu. Ani nie imituje średniowiecznego zabytku, ani nie wybiega do nowoczesności. Architekt dołączył plan sytuacyjny, by wyraźnie pokazać, że sednem problemu nie jest stylistyka elewacji, lecz utrzymanie przestrzennej granicy pomiędzy placem Mariackim i Małym Rynkiem.

Urbaniści chcą jeszcze mniejszej ingerencji

Towarzystwo Urbanistów Polskich poparło samą zasadę odbudowy, ale nie przyjęło projektu bez zastrzeżeń. Tadeusz Nowakowski proponował dalsze skrócenie domu, zachowanie dawnego nachylenia dachu i rezygnację z lokali handlowych. Lech Niemojewski poszedł jeszcze dalej: sugerował ustawienie na miejscu prowizorycznej drewnianej fasady w skali 1:1, aby przed rozpoczęciem budowy sprawdzić rzeczywisty wpływ nowej bryły na widok kościoła.

Ostatecznie urbaniści uznali, że wysokość gzymsu i kalenicy powinna odpowiadać dawnej Wikarówce, a przejście należy poszerzyć. Mączyński nie zgadzał się ze wszystkimi postulatami. Bronił m.in. sklepów od strony Małego Rynku, przekonując, że handel od stuleci należał do życia otoczenia Mariackiego, a czynsze miały pomagać w utrzymaniu parafialnego domu.

Sześć lat kompromisów

Ostateczne plany zatwierdzono po sześciu latach pracy, 30 lipca 1935 roku. Mączyński wzniósł budynek częściowo na dawnych fundamentach, zachował prześwit przy kościele św. Barbary, a historyczny barokowy portal stał się elementem nowej kompozycji. Na parterze do dziś działają sklepy.

Dziś mało kto zastanawia się nad tym, kiedy powstała Wikarówka. Wtopiła się w swoje historyczne, zabytkowe otoczenie, nie odstaje. Kto dziś pamięta o Bitwie pod Parkanami i sześciu latach jednej z największych kłótni o zabytkowy budynek w międzywojennej Polsce (i Polsce w ogóle)? O sześciu latach sporów, konkursów i kolejnych korekt.

Nową, ukończoną Wikarówkę kardynał Sapieha poświęcił 29 października 1936 roku. Bitwa pod Parkanami nie zakończyła się zwycięstwem żadnej ze stron. Najwięcej zyskało jednak duchowieństwo i urbaniści.

A architekt? Jak zwykle - projektuje, jak pozwoli inwestor i przepisy.

Podcast Architektoniczny
Ile jest warta najdroższa działka świata? Polska na Biennale Architektury w Wenecji 2027