Spis treści
- Otwock - dwór otoczony pierścieniem bloków
- Pruszków i Pałac Teichfelda
- Gliwice: wokół TBS, a w środku - dwór
- Józefów. Stuletnia Willa Patria jako część kameralnego osiedla
- Jelenia Góra. Osiedlowy dom kultury w zabytkowej willi
- Warszawa: willa Pawiówka przy Bukowińskiej
- Apartamentowiec, który wisi nad zabytkiem. Poznań
Otwock - dwór otoczony pierścieniem bloków
Pamiętacie dwór w Otwocku z XIX wieku, otoczony apartamentowcami? To inwestycja Grupy Arche. Zdjęcia osiedla podbiły sieć kilka miesięcy temu. Dlaczego? Bo to taki XXI-wieczny odpowiednik okolnicy, czyli wsi zabudowanej wokół placu czy jeziorka. Dzisiejsze okolnice to często osiedla, które w centrum mają zabytek, którego wyburzyć nie można, nie ma też pomysłu, co z nim zrobić, Bo za oburzeniem "powinni to wyremontować" w internetowych dyskusjach nie idzie nic więcej. Co ma być w pałacu? Dom kultury, mieszkania, hotel? Nie wyburzyli, bo nie mogli, ale co zrobić z zabytkiem, który nie spełnia współczesnych norm?
Czytaj też:
Chciał zrobić mieszkania w zamku, ale nie było zgody
- Ustawienie nowych budynków wokół dworku nie należy do typowych rozwiązań urbanistycznych. Przywykliśmy do układów ortogonalnych (prostopadłych) – i trudno się dziwić, bo większość krytyków architektury i urbanistów podkreśla, że to właśnie one najlepiej służą orientacji, czytelności przestrzeni i jakości ulic - pisała dla Architektury-Murator red, Karolina Krasny w artykule pt. Trzynaście bloków otoczyło dwór".
I przypomniała: przypadkowe, trójkątne przestrzenie czy nieczytelne skrzyżowania zazwyczaj działają na niekorzyść odbioru miejsca.
Grupa Arche, która osiedle buduje, zapowiedziała: w Otwocku sprzedaż mieszkań ma pomóc sfinansować ratowanie Dworu Bojarów, ale układ 13 nowych budynków wywołał pytania, czy zabytek nie został podporządkowany osiedlu.
Otwock nie jest jedyny w Polsce. Czytajcie o innych pałacach i dworach - dekoracjach, przytłoczonych przez nowe inwestycje wokół. To opowieści o przetrwaniu budynku i różnicy między przetrwaniem, a zachowaniem jego znaczenia w przestrzeni.
Pruszków i Pałac Teichfelda
Dawna willa właściciela fabryki fajansu jest dziś otoczona blokami powstałymi na terenie dawnego kompleksu fabrycznego. Teren kupił deweloper, który buduje tam osiedle; pałac służył mu później jako biuro. W październiku 2026 r. obiekt nabyło miasto z myślą o przyszłych funkcjach publicznych. To przykład zabytku pozostawionego jako samotny relikt większej inwestycji mieszkaniowej.
Zobaczcie zdjęcia i czytajcie dalej:
Gliwice: wokół TBS, a w środku - dwór
Dwór w Szobiszowicach (to dzielnica Gliwic w woj. śląskim) jest z kamienia wapiennego i cegły podupada. A wokół niego rosną kolejne bloki z mieszkaniami TBS. 'Ale dwór należy do prywatnego inwestora. Wokół zabytkowego dworu rodu von Welczek miasto wybudowało łącznie 186 mieszkań w sześciu budynkach. Zaplanowano też kolejne budynki mieszkalno-usługowe i przedszkole "na tyłach dworu". Tu zabudowa nie tworzy tak ciasnego pierścienia wokół dworu jak w Otwocku, ale dwór należy do kogoś innego, niż osiedle.
Swój udział miała też w tym gmina, która w 2020 roku zdecydowała się na sprzedaż nieruchomości w drodze przetargu. Cena wywoławcza wynosiła niespełna 1,3 mln złotych brutto, jednak potencjał miejsca sprawił, że prywatny inwestor wylicytował obiekt za kwotę ponad dwukrotnie wyższą – 2 605 600 zł. I co? I nic. Na razie budynek popada w ruinę.
Zobaczcie dwór w Gliwicach na zdjęciu i czytajcie dalej.
Józefów. Stuletnia Willa Patria jako część kameralnego osiedla
Przy ul. Sosnowej powstaje kameralny zespół nowych budynków wokół zabytkowej willi z 1928 r. Projekt zakłada zachowanie willi w centrum założenia; nowe budynki mają być odsunięte od niej i wpisane w istniejący starodrzew. To przykład planowanego połączenia zabytku z mieszkaniami, ale w znacznie mniejszej skali i z innym podejściem do otoczenia niż w Otwocku. W Willi Patria zaplanowano sześć lokali oraz biuro inwestora na parterze.
Jelenia Góra. Osiedlowy dom kultury w zabytkowej willi
Chodzi o zespół willi Maxa Erfurta na Zabobrzu. W latach 1960–1980 powstało wokół niego duże osiedle mieszkaniowe, które radykalnie zmieniło kontekst zespołu i otoczyło go blokami. Po renowacji (obiekt został kilka lat temu nagrodzony w konkursie Renowacja roku) powstał w nim osiedlowy dom kultury. A w środku zachowały się dekoracje sztukatorskie i malarskie, bogaty wystrój stolarski, witraże, kominki, posadzki, kute kraty oraz na zewnątrz detale architektoniczne elewacji z piaskowca. Oto jak wygląda willa fabrykanta i jej otoczenie:
Warszawa: willa Pawiówka przy Bukowińskiej
Dawny dom z ogrodów Bursiaków przetrwał, choć jego otoczenie z lat 70. zabudowano blokami osiedli Skocznia i Pod Skocznią. Willa jest ujęta w warszawskiej ewidencji zabytków. Podobnie jak w Jeleniej Górze, to efekt wcześniejszej rozbudowy mieszkaniowej, a nie pojedynczego nowego projektu.
- To wyrazisty przykład tego, jak zmienia się miasto. Dziś żółty budynek jednorodzinny wydaje się wręcz absurdalny w otoczeniu bloków, ale przecież to on był tu pierwszy. Gdy powstawał w XIX w., dookoła rozciągały się bujne ogrody, ale miasto stopniowo je pochłaniało - pisał red. Przemysław Zańko-Gulczyński w publikacji "Żółty ostaniec otoczony blokowiskiem".
Oto ten "ostaniec":
Apartamentowiec, który wisi nad zabytkiem. Poznań
Nieco inaczej, ale też budząc osłupienie u niektórych, kwestię zabytku rozwiązano w Poznaniu. Pamiętacie kapitanat Garbary? Tu wielki apartamentowiec dosłownie pochłonął zabytkowy, niepozorny domek, który ma niemal 120 lat. Nad historycznym budynkiem, z którego przez lata nadzorowano ruch statków i barek na Warcie, zawisły trzy z planowanych ośmiu kondygnacji nowego bloku. W budynku jest biuro na wynajem,