Kiedyś ten półokrągły daszek osłaniał turystów tankujących w drodze nad Balaton. Dziś spotykają się pod nim architekci z całego regionu

Pod szerokim, zaokrąglonym daszkiem zatrzymywały się kiedyś samochody czekające na paliwo. Dziś wchodzą tędy interesanci urzędu odpowiedzialnego za architekturę regionu. Dawna stacja w Balatonfüred zachowała charakterystyczną sylwetkę, ale otrzymała zupełnie inne wnętrze. Jej metamorfoza pokazuje, jak niewielki budynek może odzyskać znaczenie dla całego miasta.

Kiedy pod koniec lat trzydziestych powstawała stacja, Balatonfüred miało już za sobą ponad stulecie uzdrowiskowej sławy. Miasteczko leży na północnym brzegu Balatonu, w regionie winnic i dawnych letnich rezydencji. Początkowo przyciągały tutaj źródła mineralne. Pod koniec XVIII wieku benedyktyni z pobliskiego Tihany budowali przy nich zajazdy, zakłady kąpielowe i urządzenia dla kuracjuszy. W latach trzydziestych XIX wieku Balatonfüred było już modnym miejscem kuracji, odwiedzanym między innymi przez arystokrację.

Do arystokracji stopniowo dołączali pisarze i zamożniejsi mieszczanie. Po pierwszej wojnie światowej Węgry utraciły dostęp do Adriatyku, co zwiększyło turystyczne znaczenie Balatonu. Rozwój żeglugi, kolei, a później dróg ułatwiał przyjazdy. Zainteresowanie Balatonem zbiegło się więc z rozwojem automobilizmu. Ten zaś potrzebował infrastruktury, ale w tamtych czasach pozornie zwykła stacja była jednak architektoniczną okazją. Na tę ogłoszono konkurs. Była to zresztą część większego projektu - budowy drogi nr 71 prowadzącej wzdłuż jeziora.

Ferenc Káldy i jego modernistyczny projekt z lat 30. XIX wieku

Konkurs wygrał Ferenc Káldy, architekt i budowniczy związany z Balatonem. Projektował tutaj domy letniskowe, budynki mieszkalne i obiekty sportowe. W swojej stacji połączył sprzedaż paliwa, sklep, zaplecze samochodowe oraz mieszkanie służbowe na piętrze.

Budynek pokazuje, jak modernizm zmieniał architekturę codziennych usług. Duże witryny otwierały parter na ulicę, a półkolisty żelbetowy daszek nadawał niewielkiej stacji rozpoznawalną sylwetkę. Była praktycznym obiektem dla podróżnych, ale otrzymała formę współtworzącą charakter miejscowości. Dziś dokumentuje okres, kiedy rozwój turystyki przekształcał zabudowę i krajobraz Balatonu. Jego wartość wzrosła również dlatego, że część budynków publicznych Káldyego nie przetrwała. Stacja zachowała czytelną bryłę i charakterystyczne detale, mimo kolejnych zmian użytkowania.

Rysunki - przebudowa dawnej stacji benzynowej nad Balatonem.
Autor: Deichler Jakab Stúdió/ Materiały prasowe Stacja powstała w związku z budową drogi numer 71, prowadzącej wzdłuż jeziora. Konkurs na jej projekt wygrał Ferenc Káldy, architekt silnie związany z regionem.
Błażej Ciarkowski. Architektura dawnych domów wczasowych i sanatoriów z czasów PRL

Czy modernizm powinien trafić do skansenu?

Zanim stacja otrzymała nowe życie, jej przyszłość długo pozostawała niepewna. Po zakończeniu sprzedaży paliwa budynek mieścił między innymi sklep i zakład fryzjerski. Później stał pusty. Tymczasem wokół powstawały nowe obiekty, w tym centrum kongresowe i parking. Niewielka stacja straciła swój dawny blask, a w kontekście nowego sąsiedztwa wcale nie prezentowała się już nowocześnie.

Według historyka architektury Domonkosa Wettsteina kilkakrotnie rozważano jej rozbiórkę, ale w mieście zorganizowano inicjatywę na rzecz ocalenia budynku. Wśród propozycji zmierzających do zachowania obiektu pojawił się m.in. pomysł przeniesienia stacji do skansenu. Zachowano by wówczas obiekt, ale utracono jego związek z ulicą i miejscowością, dla których został zaprojektowany.

W listopadzie 2024 roku lokalna telewizja uspokajała odbiorców zainteresowanych losem stacji. Budynek należał do samorządu i podlegał ochronie. Miasto zapowiadało remont oraz ponowne wykorzystanie, choć nie ogłoszono jeszcze konkretnej decyzji

Przemiana dawnej stacji benzynowej
Autor: Deichler Jakab Stúdió/ Materiały prasowe Dawna stacja benzynowa nad Balatonem projektu Deichler Jakab Stúdió

Przemiana dawnej stacji w nowoczesny urząd

Przełom przyniosła decyzja o umieszczeniu tutaj odtworzonego urzędu Głównego Architekta Balatonu. Instytucja zajmuje się nadzorem nad zabudową regionu i ochroną krajobrazu. Jej siedziba miała więc szczególne znaczenie. Odnowienie istniejącego obiektu mogło pokazać w praktyce, jak gospodarować architektonicznym dziedzictwem. Zlecenie adaptacji otrzymała pracownia Deichler Jakab Stúdió. Inwestycję prowadziły wspólnie samorząd Balatonfüred i administracja państwowa.

Projekt poprowadzili Tímea Deichler i Dániel Jakab, absolwenci budapeszteńskiej uczelni techniczno-ekonomicznej BME. Deichler ukończyła również matematykę stosowaną. Ich pracownia zajmuje się budynkami publicznymi, mieszkaniowymi oraz przestrzeniami miejskimi. Ważną częścią jej działalności są konkursy architektoniczne i badania. Architekci deklarują zainteresowanie ludzką skalą, trwałą użytecznością oraz potrzebami przyszłych użytkowników. W Balatonfüred te założenia spotkały się z bardzo konkretnym problemem: jak urządzić współczesny urząd w niewielkiej, zabytkowej stacji.

Budynek miał wyrazistą formę, lecz jego wnętrze dzieliło się na małe, zamknięte pomieszczenia. Istniejące schody przecinały oba poziomy, utrudniając ich wykorzystanie. Dawne rozwiązania techniczne wymagały modernizacji. Jednocześnie trzy elewacje od strony ulicy podlegały lokalnej ochronie. Architekci musieli pogodzić zachowanie historycznego charakteru z nowym sposobem użytkowania.

Rysunki - przebudowa dawnej stacji benzynowej nad Balatonem.
Autor: Deichler Jakab Stúdió/ Materiały prasowe Rzut parteru z zaznaczonymi zmianami

Zieleń odwołuje się do jeziora, a zaplecze budynku staje się źródłem światła

Najważniejsza decyzja dotyczyła uporządkowania wnętrza. Schody przeniesiono pod tylną ścianę. Zamknięte funkcje pomocnicze skupiono w zwartej bryle obłożonej drewnem. Wokół niej mogły powstać połączone, swobodniej przepływające przestrzenie. Przeszklone podziały pozwoliły wydzielić pomieszczenia przy zachowaniu widoczności między nimi. Nowy układ podporządkowano jednej instytucji, ale przewidziano możliwość przyszłych zmian.

Drugim zadaniem było otwarcie budynku na otoczenie. Odsłonięto przestrzeń między jego tylną ścianą a murem oporowym. Nowe otwory w kamiennej elewacji doprowadziły światło i pozwoliły oglądać otoczenie od środka. Od strony ulicy przywrócono podziały przeszkleń zgodne z historycznymi rysunkami. Pod daszkiem odtworzono charakterystyczną witrynę złożoną z szesnastu pól. Zastosowano współczesne, smukłe profile, poprawiające parametry cieplne i akustyczne.

Właśnie takie decyzje najlepiej wyjaśniają podejście projektantów. Zachowywali elementy budujące tożsamość stacji, jednocześnie zmieniając rozwiązania utrudniające codzienną pracę. Ochronę dziedzictwa połączyli z oszczędnym gospodarowaniem istniejącym budynkiem. Równie ważne były elastyczność wnętrza i jego związek z krajobrazem. Regionalność wyrażali przez materiały, kolory oraz preferowanie produktów węgierskich i lokalnych.

Zieleń jeziora powraca w posadzkach wspólnych przestrzeni, ramach okiennych i metalowych detalach. Drewniana obudowa centralnej bryły wprowadza ciepły, dębowy odcień. W biurach zastosowano naturalną wykładzinę sizalową. Krzywizny wyposażenia nawiązują do najbardziej charakterystycznego elementu dawnej stacji, czyli zaokrąglonego daszku. Dzięki temu wnętrze pozostaje związane z architekturą budynku.

Przemiana dawnej stacji benzynowej
Autor: Deichler Jakab Stúdió/ Materiały prasowe Dawna stacja benzynowa nad Balatonem projektu Deichler Jakab Stúdió

Daszek pod szczególnym nadzorem

Sam daszek wymagał szczególnej uwagi. Dodanie izolacji groziło pogrubieniem jego delikatnej krawędzi. Projektanci ukształtowali więc cienki, wysunięty brzeg, który wizualnie osłania nowe warstwy. Zachowali lekkość elementu decydującego o rozpoznawalności całego obiektu. Wzdłuż łuku pojawił się neon informujący o nowej funkcji. Jego forma przypomina dawne oznakowanie stacji paliw.

Przebudowę ukończono w 2025 roku. Budynek ma 213 metrów kwadratowych powierzchni użytkowej. Mieszczą się tutaj biura głównego architekta, głównego architekta krajobrazu i ich zespołu. Jest również przestrzeń spotkań, wykładów oraz wydarzeń. Duże przeszklenia pokazują wnętrze od strony ulicy, a dawny podjazd pod daszkiem służy przyjmowaniu odwiedzających. Dawna stacja stała się widoczną, rozpoznawalną siedzibą publicznej instytucji.

Przemiana dawnej stacji benzynowej
Autor: Deichler Jakab Stúdió/ Materiały prasowe Dawna stacja benzynowa nad Balatonem projektu Deichler Jakab Stúdió

Metryczka

Adaptacja dawnej stacji paliw na siedzibę Głównego Architekta Balatonu

Lokalizacja: Széchenyi István utca 2, Balatonfüred, Węgry

Pierwotna funkcja: stacja paliw, sklep i mieszkanie służbowe

Obecna funkcja: urząd Głównego Architekta Balatonu, biura i przestrzeń spotkań

Autor pierwotnego projektu: Ferenc Káldy

Powstanie budynku: koniec lat trzydziestych XX wieku

Projekt adaptacji: Deichler Jakab Stúdió

Główni architekci: Tímea Deichler, Dániel Jakab

Zespół projektowy: Ferenc Répás, Anna Stadler, Dániel Nisnánszky

Inwestorzy: samorząd Balatonfüred oraz węgierskie Ministerstwo Budownictwa i Transportu

Projekt adaptacji: 2024

Realizacja: 2025

Powierzchnia użytkowa: 213 m²

Generalny wykonawca: Gótika Kft.

Ochrona konserwatorska: lokalna ochrona trzech elewacji od strony ulicy

Fotografie współczesne: Balázs Danyi

---

Dziękujemy, że tu jesteś.

Posłuchaj także naszego PODCASTU ARCHITEKTONICZNEGO

Podcast Architektoniczny
Łukasz Mieszkowski. Najpierw porządki. Potem mocniej spojrzymy w przyszłość architektury