Spis treści
Wzniesiona w latach 1911–1913 Hala Stulecia we Wrocławiu pokazała, jak nowa technologia może kształtować reprezentacyjny budynek publiczny. Max Berg połączył konstrukcyjny eksperyment z doświadczeniem wielkich budowli centralnych i programem miejsca spotkań tysięcy ludzi. Wyjątkowość Hali ujawnia się zarówno pod jej kopułą, jak i w kompozycji otaczających ją terenów wystawowych.
Monument dla nowoczesnego miasta
Powstanie Hali wiązało się z Wystawą Stulecia, zorganizowaną w ówczesnym niemieckim Breslau w 1913 roku. Obchody przypominały wydarzenia sprzed stu lat, przede wszystkim odezwę Fryderyka Wilhelma III do poddanych i rozpoczęcie walk przeciw Napoleonowi. Rocznicowa inicjatywa stała się okazją do stworzenia trwałych terenów wystawowych, potrzebnych rozwijającej się metropolii. Projekt Berga rada miejska zatwierdziła 28 czerwca 1911 roku, a uroczyste otwarcie Hali nastąpiło 20 maja 1913 roku.
Rynek w Pułtusku, uznawany za najdłuższy w Europie, ma przejść gruntowną modernizację
Program wykraczał poza obsługę pojedynczej wystawy. Nowy obiekt miał pomieścić zgromadzenia, koncerty, przedstawienia teatralne i wydarzenia sportowe. Z takim założeniem dobrze współgrała wielka, przekryta przestrzeń, którą można było różnie urządzać.
Czteroliść i monumentalne wnętrze
Podstawą kompozycji jest symetryczny plan czteroliścia, określany również mianem tetrakonchosu. Do centralnej przestrzeni na rzucie koła otwierają się cztery apsydy, czyli obszerne, łukowo zamknięte boczne części sali. Otaczające je obejście porządkuje komunikację i łączy strefy wejściowe. Taki układ pozwala jednocześnie zachować wyraźne centrum budynku i rozbudować jego obrzeża o miejsca dla publiczności oraz drogi przemieszczania się.
Budowa Muzeum bł. ks. Jerzego Popiełuszki w Okopach przekroczyła półmetek
Środkową część sali przekrywa kopuła o rozpiętości 65 metrów. Wysokość wnętrza sięga 42 metrów, natomiast jego wymiar wraz z apsydami wynosi około 95 metrów. Odbiór przestrzeni wynika z relacji między tymi wielkościami: szeroko rozłożona widownia pozostaje podporządkowana wysokiemu centrum. Cztery ogromne arkady otwierają je na boczne części sali, a podpory znajdują się poza jej głównym, kolistym polem. Dzięki temu konstrukcja nie rozbija środka wnętrza na mniejsze przęsła.
Kopuła oparta na żebrach i pierścieniach
Ustrój nośny tworzą dwa zasadnicze, współpracujące układy. Dolną część, wysokości około 19 metrów, tworzą cztery masywne filary i rozpięte między nimi wielkie arkady o rozpiętości 41 metrów, zwieńczone pierścieniem. Układ uzupełniają żebra apsyd. Na niej, za pośrednictwem 32 łożysk, opiera się żebrowa kopuła wysokości około 23 metrów. Wyodrębnienie podstawy i czaszy jest istotną cechą konstrukcji, czytelną także w architektonicznym podziale budynku.
Luksusowy Dom Holzerów powstał tuż przed wojną. Później jego autorzy kontynuowali karierę w Brazylii
Kopułę budują 32 promieniście rozmieszczone żebra żelbetowe. U dołu wiąże je pierścień rozciągany o średnicy 65 metrów, u góry pierścień ściskany o średnicy 14,4 metra. Układ stabilizują trzy pierścienie pośrednie. Zależność między żebrami i pierścieniami określa sposób przenoszenia obciążeń, a równocześnie nadaje wnętrzu jego charakterystyczny rytm. Centennial_Hall_Wroclaw_Poland.doc
W tym rozwiązaniu spotykają się projektowanie architektoniczne i inżynieria. Przy obliczeniach konstrukcji pracowali Günther Trauer i Willy Gehler, a wykonanie kopuły powierzono firmie Dyckerhoff & Widmann. Samą technologię wspierała staranna kontrola materiałów: badano cement oraz stal, dobierano też kruszywo do najbardziej obciążonych partii. Realizacja wymagała zatem zarówno nowatorskiej koncepcji, jak i zaplecza badawczego oraz precyzyjnej organizacji budowy.
Bryła ukształtowana przez światło
Z zewnątrz Hala ma szeroką, rozłożystą podstawę i stopniowo zwężającą się górną część. Tarasowe dachy, mocno wysunięte krawędzie i pasma okien rozpisują kopułę na kolejne poziome strefy. Sylwetkę wieńczy latarnia. Podziały te pozwalają wyraźnie odczytać sposób budowania bryły: ciężar dolnych partii przechodzi w coraz drobniejszy rytm wyższych poziomów.
Tarasowy układ umożliwił wprowadzenie przeszkleń na kilku wysokościach. Światło dociera więc do sali także pomiędzy kolejnymi poziomami przekrycia. Oświetlone powierzchnie i zacienione żebra wydobywają głębię konstrukcji. Patrząc od środka, można odnieść wrażenie, że masywna czasza rozwarstwia się na układ elementów otoczonych światłem. Z kolei oglądana z zewnątrz zachowuje zwartość i zdecydowany, horyzontalny profil.
Są "mózgiem" każdego lotniska i często też dziełem słynnych architektów
Czytelna faktura betonu wzmacnia ten efekt. Odciski drewnianego deskowania pozwalają dostrzec sposób wykonania elementów, a ich powtarzalność współtworzy skalę powierzchni. Detalem stają się krawędzie, podziały i ślady formowania materiału. W takim odczytaniu Hala pokazuje jedną z najważniejszych możliwości modernizmu: forma nośna może jednocześnie organizować przestrzeń i dostarczać jej środków wyrazu.
Zobacz galerię: Pawilon Czterech Kopuł we Wrocławiu
18
Nowoczesna odpowiedź na tradycję wielkich kopuł
W chwili ukończenia Hala Stulecia miała największą na świecie kopułę żelbetową. Jej 65-metrowa rozpiętość była o około połowę większa od średnicy kopuły rzymskiego Panteonu, wynoszącej około 43,3 metra. Porównanie pokazuje skalę osiągnięcia, wymaga jednak rozróżnienia technologii: starożytny Panteon wzniesiono z betonu niezbrojonego. Rekord wrocławskiej Hali dotyczył żelbetu; wcześniej istniały już większe przekrycia kopułowe wykonane z żelaza i stali.
Nowoczesne Centrum Onkologii we Wrocławiu coraz bliżej otwarcia
Znaczenie tej budowli można rozpatrywać również w odniesieniu do długiej tradycji architektury centralnej. Kopuła, monumentalne arkady i apsydy należą do repertuaru znanego z budowli antycznych i bizantyjskich. Berg nadał tym elementom nową postać przez zmianę materiału, sposobu konstruowania i programu użytkowego. Układ kojarzony z uroczystą, reprezentacyjną przestrzenią otrzymał funkcję wielkiej sali miejskiej.
Max Berg i jego architektura publiczna
Max Berg (1870–1947), urodzony w Szczecinie niemiecki architekt i urbanista, studiował w Charlottenburgu, a doświadczenie zawodowe zdobywał między innymi we Frankfurcie nad Menem. Od 1909 roku pełnił funkcję miejskiego radcy budowlanego Wrocławia. Zainteresowanie logiką konstrukcji łączył z dążeniem do reformy architektury i poprawy warunków życia mieszkańców.
Do jego najważniejszych realizacji, obok Hali Stulecia, należą dawny miejski szpital dla niemowląt przy ul. Hoene-Wrońskiego oraz łaźnia miejska przy ul. Marii Curie-Skłodowskiej. Współtworzył kaplicę na cmentarzu Osobowickim i obie elektrownie wodne na Odrze, Północną i Południową. W jego dorobku znalazła się również wielka hala targowa na terenach wystawowych, zrealizowana w latach 1924–1925 i zniszczona podczas II wojny światowej. Równolegle Berg opracowywał koncepcje urbanistyczne i projekty wrocławskich wieżowców, które pozostały niezrealizowane.
