To jeden z najciekawszych adresów przedwojennego Otwocka, który przecież cały robił oszałamiające wrażenie
Są to cacka, jakich Warszawa jeszcze nie widziała w tej ilości i rozmaitości. Budowane są przeważnie z drewna, a każdy z nich bawi się piękną formą, sztukaterią, rzeźbieniem, tapicerskimi ozdobami albo żywą barwą. Są to stacje jakiś dróg żelaznych, altany, kaplice zakończone wieżami spiczastymi, baniastymi, niekiedy balkonami -
pisał Bolesław Prus w Kronikach. Dwukondygnacyjna drewniana willa przy Kościelnej 18 ma niezwykła historię, ale dziś niełatwo znaleźć jej dawny blask.
Historia willi i okoliczności powstania
Historia posesji między dzisiejszymi ulicami Kościelną, Kościuszki i Chopina sięga co najmniej 1893 roku. Należała wówczas do rodziny Zawadzkich, a na jej terenie znajdowały się już drewniane budynki letniskowe.
W 1898 roku w jednym z nich, oznaczonym dziś numerem 16, Jadwiga Nestorowiczówna otworzyła pensjonat. Był uznawany za jeden z najlepszych w Otwocku. W 1906 roku właścicielką posesji została pani Szeliska. To od jej nazwiska pochodzi nazwa „Szeliga”, odnoszona później do całego zespołu budynków.
Willa narożna, obecnie Kościelna 18, powstała na przełomie XIX i XX wieku. Konserwator ustalił, że istniała już w 1921 roku. W latach 30. przebudowano jej wnętrza, dostosowując je do zmieniających się potrzeb najemców.
Około 1915 roku posesja przeszła w ręce Oszera Perechodnika, znanego żydowskiego przedsiębiorcy, który prowadził w Warszawie fabrykę kapeluszy damskich. Datowanie transakcji różni się w lokalnych opracowaniach; niektóre wskazują początek lat 20.
Perechodnik rozbudował zabudowę nieruchomości. W 1924 roku powstał dom pod numerem 14, przeznaczony dla jego rodziny. Numer 18 służył przede wszystkim wynajmowaniu pomieszczeń mieszkalnych i użytkowych.
Kto zaprojektował willę "Szeliga"? Ba
Nazwisko architekta nie zostało dotąd wiarygodnie ustalone. Nie ma go ani w opublikowanym uzasadnieniu wpisu do rejestru zabytków, ani w opracowaniach historycznych. Z historią stylu związany jest Michał Elwiro Andriolli, który rozpropagował tego rodzaju budownictwo nad Świdrem. Nie ma jednak podstaw do przypisania mu projektu Kościelnej 18.
Wiadomo natomiast, że budynek reprezentuje architekturę nadświdrzańską, popularnie nazywaną świdermajerem. Jego najważniejsze elementy to dwukondygnacyjna bryła, drewniana konstrukcja, dekoracyjne szalowanie i bogata snycerka.
W opisie konserwatorskim wymieniono ażurowe balustrady, ozdobne obramienia okien i drzwi oraz charakterystyczne kratownice ganków i werand. Szczególnie interesujący jest sposób układania desek, podkreślający podziały elewacji.
To tu zaczęła się historia otwockiego teatru
Jeszcze przed powstaniem Amatorskiego Zespołu Teatralnego w 1926 roku Stanisława Kowalska, żona naczelnika miejscowej poczty, organizowała w „Spójni” żywe obrazy, recytacje, komedyjki i skecze. Występy te zainspirowały nauczyciela Edmunda Aignera do utworzenia szkolnej grupy teatralnej. Z niej wyrósł późniejszy Teatr Miejski im. Stefana Jaracza. W uzasadnieniu decyzji konserwatorskiej odnotowano też odczyty pisarza organizowane w klubie „Spójnia”. Niestety nie można ustalić dokładnych dat ani tematów wystąpień Boya-Żeleńskiego.
Wiadomo za to, że w latach 20. XX wieku można było tutaj słuchać radia zbiorowo. Towarzystwo Miłośników Radjo „Emero” urządzało w sali „Spójni” (klub inteligencji) publiczne radiokoncerty. W 1925 roku prezesem stowarzyszenia był Edward Kasperowicz, a wiceprezesem Michał Geisler.
W narożnej willi znajdowała się filia warszawskiego przedsiębiorstwa „Bracia Pakulscy”, a także sklepy z galanterią i gabinety lekarskie. Wśród lekarzy wymieniano dentystkę A. Goldszmidt oraz Bronisława Grabińskiego. W 1925 roku w budynku miało siedzibę również miejscowe Stowarzyszenie Lekarzy, przyjmował tu też dentysta.
Zobacz też: Dwór w Otwocku otoczony przez bloki.
Co się działo z willą "Szeliga" po wojnie?
Willa przetrwała II wojnę światową, ale jej późniejsze losy były trudne. Po wojnie majątek został sprzedany rodzinie Kwiatkowskich. W okresie PRL budynek zajmowali także lokatorzy kwaterunkowi. Według relacji z czerwca 2024 roku ostatnia z dawnych lokatorek zmarła w 2022 roku.
Właściciele udostępnili wnętrza podczas wydarzenia „Domy Otwarte”. Relacja z 2024 roku wskazywała na pustostany na piętrze, zaniedbania oraz brak środków na kompleksowy remont. Mimo to w parterowych lokalach nadal prowadzono działalność usługową. W czerwcu 2026 roku willa ponownie znalazła się w programie Festiwalu Świdermajer. 21 czerwca odbyły się dwa oprowadzania konserwatorskie prowadzone przez Agnieszkę Kozłowską i Agnieszkę Mielnik z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Spotkania poświęcono również problemom utrzymania i ochrony historycznej architektury drewnianej. Nie znalazłem natomiast wiarygodnego potwierdzenia, że w 2026 roku rozpoczął się kompleksowy remont.
Materiał powstał przy wsparciu AI.
Zobacz zdjęcia: Nowy Gurewicz w Otwocku po modernizacji