Spis treści
Wyjątkowość tego podejścia dobrze pokazuje osiedle w Le Blanc-Mesnil pod Paryżem. Drewniane konstrukcje i spiętrzone dachy mieszczą wielopoziomowe wnętrza, ogrody i tarasy. Buczkowska projektowała je, wyobrażając sobie, że sama w nich zamieszka. Pozostawiała przy tym lokatorom swobodę: jedna z rodzin regularnie zamieniała się pokojami, poznając dom z kolejnych perspektyw. Tak rozumiana architektura daje możliwość zmiany wraz z potrzebami mieszkańców.
Przeczytaj: Iwona Buczkowska: Dobrą architekturę mieszkaniową wyróżnia to, że daje przyjemność zarówno architektowi, jak i mieszkańcom
Uznana za granicą, nieznana w Polsce. Kim jest Iwona Buczkowska?
Buczkowska od pięciu dekad mieszka i tworzy we Francji. Jest architektką, projektantką i artystką, absolwentką Politechniki Gdańskiej oraz École Spéciale d’Architecture w Paryżu. Realizowała osiedla socjalne i budynki edukacyjne, wiele z nich z drewna. Jej język tworzą linie ukośne, łuki i trójkąty; projektuje też mieszkania-ogrody oparte na planach fraktalnych. Odwaga formalna łączy się tu z troską o relacje między ludźmi i ich kontakt z naturą. To właśnie tę więź między eksperymentem a uważnością na użytkownika opisuje tytuł warszawskiej wystawy.
Jej dorobek zyskał międzynarodowe uznanie - od 2017 roku projekty Buczkowskiej są częścią wystawy stałej Cité de l’Architecture et du Patrimoine w Paryżu. W 2024 roku otrzymała Jane Drew Prize, nagrodę dla architektek promujących innowacyjność, różnorodność i otwartość w architekturze. W Polsce jej twórczość wciąż pozostaje zbyt słabo obecna w debacie. Pierwsza tak duża krajowa prezentacja pozwoli przyjrzeć się zarówno jej metodzie pracy, jak i społecznym konsekwencjom projektowania.
Empatia, czyli uważność wobec człowieka
Tytułowa empatia oznacza tu uważność na człowieka: jego potrzebę prywatności, bycia z innymi i bliskości przyrody. O wartości tych miejsc wiele mówi przywiązanie mieszkańców. Gdy niektórym realizacjom Buczkowskiej zaczyna grozić wyburzenie, lokalne społeczności angażują się w ich obronę. Wystawa przygląda się więc również temu, co dzieje się z architekturą po zakończeniu budowy. Pytania o użytkowanie, rewitalizację i przyszłość osiedli prowadzą do dyskusji o współczesnej Francji, polityce mieszkaniowej oraz znaczeniu sąsiedzkich więzi.
Kuratorki Dorota Jędruch i Hanna Skąpska sięgają zarówno do archiwum projektantki, jak i doświadczeń użytkowników jej budynków. W ZODIAKU zobaczymy fotografie, rysunki oraz makiety studyjne, które nigdy wcześniej nie opuszczały atelier Buczkowskiej w Ivry-sur-Seine. Towarzyszyć im będą pamiątki mieszkańców i mieszkanek, dokumentacja działań lokalnych stowarzyszeń społecznych i artystycznych, a także materiały audiowizualne, zdjęcia i rysunki powstałe w ramach projektów studenckich we współpracy z ENSA Paris-Belleville i ENSA Paris-La Villette.
Wernisaż, program towarzyszący, Podcast Architektoniczny
Ten pomysł na wystawę nabiera szczególnego znaczenia wobec zagrożenia wyburzeniem części realizacji Buczkowskiej. W ich obronę angażują się lokalne społeczności, związane ze swoimi domami i sąsiadami. Ekspozycja stawia pytania o to, jak oceniamy istniejące budynki, kto decyduje o ich przyszłości i jakie miejsce w tych decyzjach zajmuje doświadczenie mieszkańców. Pokazuje architekturę w kontekście społeczno-politycznym: jej użytkowanie, możliwości rewitalizacji i plany rozbiórek prowadzą do najważniejszych problemów współczesnej Francji. Opowieść uzupełnią materiały audiowizualne, zdjęcia i rysunki z projektów studenckich realizowanych we współpracy z ENSA Paris-Belleville i ENSA Paris-La Villette.
Program towarzyszący pozwoli rozwinąć te wątki w bezpośrednich spotkaniach. Wernisaż odbędzie się 4 grudnia o godz. 18.00, ze wstępem wolnym. W sobotę 5 grudnia o godz. 12.00 po wystawie oprowadzą kuratorki. W niedzielę 6 grudnia o godz. 16.00 Iwona Buczkowska wystąpi w Audytorium Muzeum Sztuki Nowoczesnej przy ul. Marszałkowskiej 103. Kolejne okazje do wspólnego poznawania architektury przyniosą warsztaty międzypokoleniowe w ZODIAKU: 9 stycznia i 20 lutego 2027 roku o godz. 12.30. Przy wejściu znajdzie się kod QR prowadzący do audiodeskrypcji broszury wystawy.
Do wizyty warto również dołączyć odsłuchanie Podcastu Architektonicznego, w którym rozmawiam z Iwoną Buczkowską. Architektka opowiada mi o swojej drodze projektowej, metodzie pracy i dochodzeniu do idei przyjemności zamieszkiwania. Mówimy także rozwiązaniach, które mają decydujące znaczenie dla jakości zamieszkiwania: wysokości wnętrz, dostępie światła, tarasach i ogrodach. Przykład osiedla w Le Blanc-Mesnil pozwala zrozumieć, jak te decyzje przekładają się na życie lokatorów.
Autorzy i autorki wystawy
Kuratorki: Dorota Jędruch, Hanna Skąpska
Scenografia: Aleksandra Czupkiewicz
Identyfikacja wizualna: Joanna Smogorzewska
Produkcja: Malwina Bątruk
Patronat honorowy: Stowarzyszenie Architektów Polskich SARP
Partnerzy: Mazowiecka Okręgowa Izba Architektów Rzeczypospolitej Polskiej, Instytut Francuski w Polsce, Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, Muzeum Architektury we Wrocławiu, ENSA Paris-Belleville, Paged Plywood
Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z Funduszu Promocji Kultury (program „Sztuki wizualne 2026”).