Spis treści
400 lat Bazyliki św. Piotra. Rocznica wielkiej budowy
18 listopada 1626 roku papież Urban VIII konsekrował nową Bazylikę św. Piotra. Data oznaczała symboliczne zamknięcie rozpoczętej 120 lat wcześniej budowy zasadniczego gmachu. Dokładnie cztery stulecia później, o godz. 17, rocznicowej mszy w bazylice będzie przewodniczył papież Leon XIV. Watykan od początku roku obchodzi jubileusz cyklem wystaw, spotkań i wydarzeń poświęconych historii oraz architekturze świątyni.
400-lecie jest jednak rocznicą umowną. Bazylika nie była w 1626 roku dziełem skończonym w takim kształcie, w jakim znamy ją dzisiaj. Gian Lorenzo Bernini pracował właśnie nad ogromnym baldachimem nad papieskim ołtarzem, później stworzył jeszcze Cathedra Petri, a słynny plac otoczony kolumnadą powstał dopiero w latach 1656-1667. Cztery stulecia liczy konsekrowany gmach, ale architektoniczne otoczenie świątyni dojrzewało jeszcze przez następne dekady.
Zamiast bazyliki Konstantyna miał powstać idealny kościół renesansu
W miejscu obecnej świątyni już w IV wieku stanęła bazylika ufundowana przez cesarza Konstantyna. Wzniesiono ją nad miejscem uznawanym za grób apostoła Piotra. Przetrwała ponad tysiąc lat, jednak na początku XVI wieku jej stan oraz ambicje papieża Juliusza II doprowadziły do decyzji o budowie zupełnie nowego kościoła. 18 kwietnia 1506 roku Juliusz II osobiście położył kamień węgielny. Według Fabbrica di San Pietro budowa przechodziła później przez 20 pontyfikatów.
Pierwszym projektantem był Donato Bramante. Zaproponował rozwiązanie charakterystyczne dla renesansowego marzenia o architekturze idealnej: ogromną budowlę centralną na planie krzyża greckiego, której cztery ramiona miały podobną długość, a centrum wyznaczała monumentalna kopuła. Po śmierci Bramantego projekt przejmowali kolejni architekci, m.in. Rafael, Fra Giocondo, Giuliano da Sangallo, Baldassarre Peruzzi i Antonio da Sangallo Młodszy. Koncepcja zmieniała się wraz z nimi - raz zbliżała się do podłużnej bazyliki, innym razem wracała do zwartego planu centralnego.
Michał Anioł porządkuje projekt i projektuje kopułę
Przełom nastąpił wraz z przejęciem kierownictwa przez Michała Anioła. Architekt uprościł narastającą przez dziesięciolecia kompozycję i powrócił do idei zwartego, centralnego gmachu. Najważniejszym elementem jego koncepcji stała się ogromna kopuła wyrastająca ponad grobem św. Piotra. To ona do dziś organizuje zarówno wnętrze bazyliki, jak i panoramę Rzymu.
Michał Anioł nie doczekał jej ukończenia. Doprowadził konstrukcję do poziomu bębna, a po jego śmierci dzieło kontynuowali Giacomo della Porta i Domenico Fontana. W latach 1588-1590 około 800 robotników wzniosło dwupowłokową kopułę w zaledwie 22 miesiące. Della Porta nadał jej bardziej strzelistą sylwetkę niż zakładały wcześniejsze projekty. Całość ma dziś około 136 metrów wysokości do zwieńczenia kopuły.
Maderno wydłuża bazylikę. Znika idealny krzyż Michała Anioła
Na początku XVII wieku nastąpiła kolejna duża zmiana. Za pontyfikatu Pawła V Carlo Maderno wydłużył wschodnie ramię budynku, dodając nawę i przekształcając centralną kompozycję w kościół o wyraźnej osi podłużnej. To kompromis między renesansowym ideałem budowli centralnej a praktycznymi wymaganiami ogromnej świątyni przeznaczonej dla wielkich zgromadzeń.
Maderno zaprojektował również monumentalną fasadę, ukończoną w 1612 roku. Jej szeroka kompozycja z kolosalnym porządkiem kolumn i pilastrów stała się reprezentacyjną twarzą bazyliki, ale miała również konsekwencję urbanistyczną - z bliskiej perspektywy zasłania dolną część kopuły Michała Anioła.
Bernini robi z wnętrza barokowy teatr
Gdy Urban VIII konsekrował bazylikę w 1626 roku, Gian Lorenzo Bernini miał 28 lat i pracował już nad jednym z najważniejszych elementów jej wnętrza. Nad grobem św. Piotra i papieskim ołtarzem wzniósł niemal 29-metrowy baldachim z brązu. Cztery skręcone kolumny nie tylko wyznaczyły najważniejsze miejsce gigantycznego wnętrza, lecz także stworzyły wizualne połączenie między poziomem posadzki i kopułą Michała Anioła. W pracach uczestniczył również Francesco Borromini oraz duży zespół rzeźbiarzy, odlewników, cieśli i rzemieślników.
Bernini dopełnił później kompozycję świątyni placem św. Piotra. Powstała ogromna owalna przestrzeń o wymiarach około 196 na 149 metrów, objęta czterema rzędami 284 kolumn. Nad nimi ustawiono 140 figur świętych. Kolumnady otwierają się ku miastu niczym dwa ramiona.
Zabytek monitorowany cyfrowo
Jubileusz poprzedziły duże prace konserwatorskie. W 2024 roku po raz pierwszy od około 250 lat przeprowadzono kompleksową restaurację baldachimu Berniniego. Prace objęły brązowe i żelazne elementy, złocenia, kamień oraz konstrukcje drewniane. Odnowione dzieło odsłonięto 27 października 2024 roku przed rozpoczęciem Roku Jubileuszowego 2025.
Równocześnie Fabbrica di San Pietro rozwija projekt "Oltre il Visibile", łączący badania archiwalne, cyfrową dokumentację i monitoring konstrukcji. Badane są m.in. fasada, filary, bęben kopuły, groty watykańskie i nekropolia, a dane tworzą zintegrowany trójwymiarowy model budynku. Powstał również cyfrowy bliźniak bazyliki opracowany na podstawie ponad 400 tys. fotografii. Czterysta lat po konsekracji jednej z najważniejszych budowli europejskiej architektury jej historia nie jest więc zamknięta. Bazylika nadal jest jednocześnie świątynią, dziełem sztuki, ogromną konstrukcją i nieustannie obserwowanym zabytkiem.
Zobacz także: Najsłynniejszy narożnik wrocławskiego modernizmu. Były dom handlowy Kameleon we Wrocławiu