Spis treści
Dom Kotarskiego w Warszawie. Zaniedbany, lecz już niedługo
Rzuca się w oczy, gdy idzie się czy jedzie ul. Żwirki i Wigury na Ochocie: duży, ewidentnie stary budynek w głębi działki, porośnięty zielenią i pokryty gdzieniegdzie pseudograffiti. Zamurowane i zabite drzwi oraz okna robią ponure wrażenie. Ale jest dobra wiadomość – budynek już w przyszłym roku doczeka się remontu konserwatorskiego. Dzielnica podkreśla, że na inwestycję zarezerwowano już pieniądze.
Posiadamy komplet dokumentacji niezbędnej do rozpoczęcia procedury wyboru wykonawcy robót, w tym projekt oraz kosztorys. Wszczęcie procedury przetargowej planowane jest na styczeń 2027 r. Środki finansowe na realizację zadania zostały zabezpieczone. Zakończenie prac remontowych oraz rozliczenie zadania planowane jest na I–II kwartał 2028 r.
– informuje Aleksandra Mazur, rzeczniczka prasowa dzielnicy Ochota. Jak zapowiadają urzędnicy, po zakończeniu remontu budynek zachowa swoją dotychczasową funkcję mieszkalną. Przypomnijmy, że w 2023 r. budynek zabezpieczono i gruntownie zbadano.
Przed remontem budynku wsparliśmy inwestora tj. Zakład Gospodarowania Nieruchomościami w Dzielnicy Ochota, w przygotowaniach do tego zadania. Mamy już opinię konserwatorską i przeprowadziliśmy kwerendę, ale niestety materiałów archiwalnych jest niewiele. Zleciliśmy ekspertyzę mykologiczną, opinię stanu technicznego oraz badania konserwatorskie mające na celu ustalenie pierwotnie użytych materiałów wykończeniowych i ich kolorystyki. Dokumentacja ta będzie stanowiła podstawę do opracowania projektu budowlanego
– podawał w 2023 r. Urząd Miasta. Miał to być pierwszy krok w kierunku rychłego remontu, jednak wszystko się przedłużyło. Wg serwisu iochota.pl jeszcze w listopadzie 2025 r. projekt nowego zagospodarowania budynku był na etapie uzgodnień z instytucjami. Jak widać, ostatecznie wszystko udało się domknąć dopiero w 2026 r.
- Czytaj także: Patrzyła, jak niemieckie czołgi jadą na Warszawę. Dziś popada w ruinę. Kamienica przy Grójeckiej 184
Nietypowa realizacja architekta dla fabrykanta i dyplomaty
Za projekt domu przy ul. Żwirki i Wigury – a raczej przy nieistniejącej dziś ul. Zbarskiej – odpowiada Władysław Nałęcz-Raczyński (1895–1964). Architekt znany z realizacji w tej właśnie okolicy, czyli na warszawskiej Ochocie, ale zupełnie innych. Na ogół projektował bowiem kamienice, m.in. przy ul. Barskiej 3, Słupeckiej 9 i Grójeckiej 40A. Dom dla rodziny Kotarskich to prawdopodobnie jego jedyny budynek wolnostojący.
To nie jedyna ciekawa cecha tego obiektu. Gdy powstawał w latach 1925–1930, był ostatnim krzykiem mody, gdyż zaprojektowano go jako dom modernistyczny. Jego bryła składa się z kilku prostopadłościanów o różnych rozmiarach, z półkolistym ryzalitem i tarasami wyposażonymi w schody prowadzące do ogrodu. Pierwotnie miał także wnęki z balkonami na elewacji frontowej. Ma trzy kondygnacje, ceglane mury i płaski dach, zaś jego powierzchnia całkowita to ok. 830 m². Przez długie lata był jedynym budynkiem w niezagospodarowanej, wiejskiej okolicy. Choć postawiono go przodem do ulicy, dziś stoi „na bakier” – nieduża ul. Zbarska, przy której stał, została z czasem zlikwidowana i zastąpiona przez nowy układ drogowy.
Wydaje się, że dom Kotarskiego zyskał na zniknięciu ul. Zbarskiej. W chwili obecnej jest doskonale wyeksponowany w perspektywie alei Żwirki i Wigury
– pisał w 2007 r. w karcie zabytku jej autor, Maciej Czyński.
Budynek powstał dla inż. Zygmunta Kotarskiego – najpierw fabrykanta, później dyplomaty, radcy Ministerstwa Spraw Zagranicznych – oraz jego żony Aleksandry. Nie pomieszkali oni tu jednak długo, gdyż już w latach 30. niemal cały budynek wynajęli, a po wojnie został on im odebrany. Zygmunt Kotarski zginął w 1941 r. Jego żona dożyła roku 1964. Oboje pochowani zostali na Starych Powązkach.
Szpital psychiatryczny i budynek komunalny, czyli historia
Przez lata budynek przy ul. Żwirki i Wigury 41 pełnił wiele różnych funkcji. Wybudowany pierwotnie jako dom rodzinny, już w latach 30. został – jak wspomniano – wynajęty na prywatny zakład leczenia chorób psychicznych i neurologicznych. Z kolei w latach 1935-1939 działało tu sanatorium dla dzieci „Anima”, kierowane przez dr Helenę Flatau. Ośrodek z racji niewielkich rozmiarów mógł przyjąć maksymalnie kilkudziesięciu pacjentów.
We wrześniu 1939 r. budynek został zajęty przez Niemców i przeznaczony na potrzeby Luftwaffe, a konkretnie na magazyn odzieży dla lotników. Po 1945 r. dobrze zachowany budynek znacjonalizowano. Gruntownie przebudowano wówczas wnętrza, dzieląc obiekt na wiele mniejszych mieszkań komunalnych. Nie wszystkie z nich miały dostęp do wody i toalety – część sanitariatów umieszczono na klatce schodowej. W wyniku przebudowy budynek stracił znaczną część oryginalnego wyposażenia wnętrz. W dodatku, jak większość budynków komunalnych w okresie PRL-u, tak i ten przez całe dekady praktycznie nie był remontowany – jedynie w 1962 r. podreperowano elewację.
Na głównej klatce schodowej zachowały się płytki ceramiczne na spocznikach i podestach, lastrykowe schody i parapety oraz metalowa balustrada. Na korytarzach, poza łukowo ukształtowanymi nadprożami, przetrwały opaski, zapewne dwuskrzydłowych drzwi. We wnętrzach można znaleźć kilka przykładów przedwojennej stolarki
– pisał w 2023 r. Urząd Miasta.
Rodzina próbowała odzyskać nieruchomość. Dziś wspomina to z goryczą
W początkach XXI w. potomkowie Kotarskich usiłowali odzyskać nieruchomość. Jak przekazał naszej redakcji Janusz Kotarski, wnuk oryginalnego właściciela, miasto odmawiało jednak przyznania rodzinie prawa użytkowania wieczystego. Jego zdaniem wpisanie domu do rejestru zabytków w 2009 r. było próbą zablokowania dalszych starań.
Chodziło o zniechęcenie prawowitych właścicieli do dalszych starań o zwrot nieruchomości. Od tej chwili grunt można było odzyskać jedynie wraz z rzekomo „zabytkowym” budynkiem, którego już nie można było wyburzyć i grunt zagospodarować. W sposób przynoszący korzyści, nie zaś generujący gigantyczne koszty. Remont budynku, wykwaterowanie lokatorów przekraczały możliwości finansowe naszej rodziny
– podkreśla Kotarski.
Rozgoryczenie rodziny, która straciła swoją własność na skutek dekretu Bieruta, łatwo zrozumieć. Jednocześnie z powyższego cytatu wynika, że spadkobierców dawnych właścicieli mieli w planach wyburzenie domu przy ul. Żwirki i Wigury 41. Decyzja o wpisie obiektu do rejestru zabytków, tak ostro oceniana przez Janusza Kotarskiego, w praktyce uchroniła zatem wartościowy budynek przed wyburzeniem.
- Przejdź do galerii: Niedokończony budynek przy ul. Ryżowej 2 w Warszawie