Kiedyś łabędzie, Merkury, festony. Dziś 3 piętra mniej i prosta elewacja. To dawny wieżowiec Warszawy; generował miliony zysku

Dziś kamienica przy Kredytowej 9 wygląda niepozornie. Ot, narożna, przyjemna, niewysoka. Przed wojną siedmiopiętrowy dom Leona Feliksa Goldstanda należał jednak do najwyższych i najbardziej luksusowych w Warszawie. Miał windy, centralne ogrzewanie, bogate dekoracje i słynną cukiernię Duża Ziemiańska. Po wojnie stracił trzy piętra i niemal cały wystrój.

Architektura. Ile jest warta najdroższa działka świata? Polska na Biennale Architektury w Wenecji 2027

Niebotyk Goldstanda

Kamienica pod numerem 9 stoi u zbiegu Kredytowej i placu Dąbrowskiego - przed I wojną światową odpowiednio przy ulicy Erywańskiej i placu Zielonym. Posesję kupił około 1910 roku Leon Feliks Goldstand, finansista, właściciel dóbr w Zaborowie, a później również dyplomata II Rzeczypospolitej. Budowę rozpoczęto jeszcze przed wybuchem wojny; w 1914 roku była już na tyle zaawansowana, że adres podpięto już do sieci telefonicznej. Budynek oddano do użytku około 1916 roku.

Zobacz także: Luksusowy modernizm za cukrowe bogactwo przeżył wojnę i został teatrem

Goldstand zlecił wykonanie projektu architektom Wacławowi Heppenowi i Józefowi Napoleonowi Czerwińskiemu, którzy w latach poprzedzających I wojnę światową wspólnie realizowali dziesiątki warszawskich domów dochodowych - budowanych dla zarobku, z mieszkaniami na wynajem. Była nim i Kredytowa 9. Charakterystyczne dla tego duetu były duża skala budynków, starannie komponowane fasady i łączenie historyzującego detalu z wczesnym modernizmem. Tu poszli w wysokość - 7-piętrowa kamienica była w czołówce najwyższych budynków Warszawy.

Kamienica przy Kredytowej 9 w Warszawie
Autor: Szymon Starnawski / Grupa Murator

Siedem pięter, łabędzie i maski Merkurego

Trudno to jednak w pełni docenić, bo dziś kamienica nie wygląda tak, jak przed wojną. Miała siedem pięter i zdecydowanie górowała nad sąsiednią zabudową, stanowiąc dominantę okolicy. Jerzy S. Majewski porównywał ją nawet z drapaczem chmur Towarzystwa Telefonicznego Cedergren przy Zielnej. Od strony placu Zielonego fasada liczyła czternaście osi, a narożnik przy Kredytowej został miękko zaokrąglony. Pionowe proporcje podkreślały historyzujące pilastry i lizeny.

Wystrój był utrzymany w silnie modernizującym klasycyzmie o francuskich odniesieniach. Elewację zdobiły kamienne wazony, medaliony i festony (łukowato zwisające girlandy z kwiatów), część z nich podtrzymywały przedstawienia łabędzi. Nad witrynami pojawiały się maski Merkurego - boga handlu. Dwie dolne kondygnacje otwierały ogromne przeszklenia lokali handlowych. Przy tym było nowocześnie i wygodnie, zastosowano chyba wszystkie dostępne udogodnienia - kamienica miała elektryczność, kanalizację, centralne ogrzewanie, telefony i windy. Bogaty detal kontynuowano w reprezentacyjnych klatkach schodowych.

Układ mieszkań również odpowiadał standardom luksusowej wielkomiejskiej czynszówki. Na typowym piętrze mieściły się cztery duże mieszkania. Obsługiwały je dwie reprezentacyjne klatki schodowe oraz dwie klatki służbowo-gospodarcze. Rozkład i komunikację podporządkowano maksymalnemu wyzyskaniu powierzchni drogiej parceli w centrum miasta, godząc ją na tyle, na ile to było możliwe, z luksusem i wygodą. Dziś nazwalibyśmy to deweloperką premium.

Galeria: W Adrii można było zstąpić do piekieł na całą noc, a rano wyjść uczesanym i w świeżej koszuli. Tło projektowali najlepsi architekci

Na początku lat 30. Warszawa dostała wyczekiwany modny dancing, jakich nie powstydziłby się Londyn czy Paryż. Projektowała go czołówka międzywojennych architektów, a przy wyposażeniu nie szczędzono funduszy. Było luksusowo i z przepychem, ale i modernistycznie. Czytaj więcej...

Duża Ziemiańska i dancing Kakadu

Lokale na Kredytowej 9 przyciągały nie tylko majętnych lokatorów szukających mieszkania. W latach 1918-1931 część pomieszczeń zajmowało Ministerstwo Robót Publicznych. Na dole działała zaś filia słynnej warszawskiej cukierni Ziemiańska, reklamująca już w 1918 roku dwa adresy: Mazowiecką 12 i Kredytową 9. Lokal przy placu nazywano Dużą Ziemiańską.

W drugiej połowie lat 30. w podziemiach urządzono dancing Kakadu, zaprojektowany - jak pisał Majewski - w stylu amerykańskim. W budynku działały też sklepy i przedsiębiorstwa. Wysoki standard oraz centralne położenie czyniły z domu bardzo dochodową nieruchomość: w 1926 roku jego wartość szacowano na 1,6 mln zł. Po śmierci Goldstanda w tym samym roku kamienicę odziedziczyła jego żona Zofia, później Tarnowska, która zachowała ją do końca II wojny światowej.

Kamienica przetrwała wojnę. Zmieniła ją odbudowa

W sierpniu 1944 roku budynek sfotografował Sylwester "Kris" Braun. W bramie kamienicy powstańcy ustawili prowizoryczną osłonę, a okolica Kredytowej była terenem walk. Kamienica została w czasie wojny wypalona, ale według powojennego opisu BOS zachowały się mocne mury i znaczna część dekoracji elewacji.

Jej obecny wygląd jest skutkiem nie wojny, a odbudowy z lat 1946-1947. Usunięto wtedy trzy górne kondygnacje, zmieniono rytm okien, przebudowano parter i witryny, a fasady pozbawiono praktycznie całego detalu. Zniknęły pilastry, boniowanie, medaliony, festony i rzeźbiarskie dekoracje. Z wysokiej, wertykalnej kamienicy powstał znacznie niższy, oszczędny budynek.

W 1946 roku do kamienicy przeniosły się Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, późniejsze Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. WSiP korzystał z siedziby przez 57 lat. W ostatniej dekadzie część budynku i jego wewnętrzne podwórze zaczęły służyć gastronomii, kulturze i wydarzeniom; patio zaadaptowano na te cele w 2014 roku.

Kamienica Leona Feliksa Goldstanda jest zabytkiem ujętym w gminnej ewidencji pomimo utraty niemal całej tożsamości.

Zobacz także: Pilot, adwokaci, aktorki, dyrektorzy. Wszyscy pod jednym dachem w luksusowym drapaczu chmur

Podcast Architektoniczny
Łukasz Mieszkowski. Najpierw porządki. Potem mocniej spojrzymy w przyszłość architektury