Wodociągi na dnie fiordu oraz 18 budynków do rozbiórki. Tak Norwegowie szykują plac budowy stulecia - tunelu dla statków pod półwyspem Stad

Rozpoczęły się prace na najbardziej wyczekiwanej i spektakularnej inwestycji hydrotechnicznej XXI wieku. Norweska Administracja Wybrzeża (Kystverket) podpisała kolejne kluczowe kontrakty przygotowawcze pod budowę Stad Ship Tunnel - pierwszego na świecie pełnowymiarowego tunelu dla statków. Ruszyły rozbiórki 18 budynków kolidujących z inwestycją oraz układanie 12 kilometrów podmorskich magistrali wodociągowych. Prace te przygotowują teren pod wejście głównego wykonawcy, koncernu AF Gruppen, który już w styczniu 2027 roku rozpocznie właściwe drążenie skalnego giganta o wysokości 50 metrów pod półwyspem Stad.

Kystverket podpisuje nowe umowy i rusza z rozbiórkami

Po dekadach planów, sporów politycznych i kalkulacji inżynieryjnych, na skalistym wybrzeżu zachodniej Norwegii ruszyły pierwsze fizyczne prace budowlane. Norweska Administracja Wybrzeża (Kystverket) poinformowała o podpisaniu dwóch odrębnych kontraktów przygotowawczych, które bezpośrednio poprzedzają wielkie drążenie Stad Ship Tunnel.

Pierwszą z umów zawarto ze spółką AF Decom AS. Obejmuje ona rozbiórkę 18 budynków kolidujących z przyszłymi strefami portalowymi. Największy front robót wyznaczono w miejscowości Kjøde, gdzie zniknie 15 obiektów, w tym cztery domy mieszkalne. Dwa kolejne budynki zostaną zburzone na południowym przyczółku w Eidsstranda nad fiordem Moldefjorden, a jeden w rejonie Sneide/Kjøde.

W przetargu wystartowało pięciu wykonawców. Zwycięska firma AF Decom AS złożyła najtańszą ofertę, zdobywając zarazem najwyższe oceny za kryteria środowiskowe i klimatyczne. Jak podkreśla kierownik projektu Jarle Strand, rozbiórki zaplanowane od połowy października do końca roku kładą nacisk na bezpieczeństwo mieszkańców oraz maksymalny recykling materiałów.

Równolegle Kystverket podpisał kontrakt z firmą Telemark Seaworx AS na ułożenie około 12 kilometrów podmorskich rurociągów wodociągowych. Instalacje połączą Åheim z portalem w Kjøde oraz Moldestad z Eidsstranda, obejmując komory zasuw i punkty wyjścia na ląd. Inwestycja, współfinansowana przez gminy Stad i Vanylven, przyniesie korzyści wykraczające poza sam tunel, bo połączy lokalne sieci wodociągowe przez gotowy obiekt, tworząc wzajemne zasilanie rezerwowe. Prace potrwają do kwietnia 2027 roku.

Oba kontrakty stanowią wstęp do zasadniczego etapu budowy. Mają przygotować zaplecze przed wejściem generalnego wykonawcy - koncernu AF Gruppen, z którym 17 sierpnia 2026 roku podpisano umowę w formule „zaprojektuj i wybuduj”. Drążenie tunelu rozpocznie się w styczniu 2027 roku.

Skala, przy której tunele drogowe bledną - 50 metrów wysokości i gigantyczny tor wodny

Rozmach techniczny Stad Ship Tunnel nie ma odpowiednika w inżynierii lądowej. Obiekt będzie około siedmiokrotnie większy od standardowych tuneli drogowych czy kolejowych.

Przekop przez nasadę półwyspu Stad pod górą Mørkelida będzie liczył 1,7 kilometra długości (2,2 km z konstrukcjami naprowadzającymi). Całkowita wysokość wyrobiska wyniesie aż 50 metrów, z czego 12 metrów stanowić będzie głębokość toru wodnego, umożliwiającego swobodne zanurzenie statków. Szerokość tunelu osiągnie 36 metrów.

Podziemna trasa połączy zatokę Kjødepollen w fiordzie Vanylvsfjorden z fiordem Moldefjorden koło Selje. Główny kontrakt AF Gruppen obejmuje nie tylko wydrążenie i zabezpieczenie komory skalnej, ale również budowę betonowych konstrukcji wejściowych, montaż systemów odbojnic, instalacji technicznych, zagospodarowanie terenów komercyjnych przy obu wlotach, pogłębienie podejścia morskiego w cieśninie Saltasundet oraz wywiezienie milionów ton urobku skalnego.

Przeklęty cypel Stadhavet, czyli dlaczego w ogóle Norwegia kuje górę dla statków?

Decyzja o sfinansowaniu tak śmiałego projektu wynika ze specyfiki nawigacyjnej regionu. Półwysep Stad leży w strefie, gdzie Morze Północne ściera się ze zdradliwymi prądami Morza Norweskiego.

Akwen Stadhavet cieszy się złą sławą jednego z najniebezpieczniejszych odcinków wybrzeża. Ścierające się prądy, sztormy i nakładające się na siebie fale tworzą śmiertelne zagrożenie dla żeglugi. Statki nierzadko dniami czekają w fiordach na poprawę pogody. Już wikingowie woleli przeciągać łodzie lądem przez wąskie gardło półwyspu, niż ryzykować opłynięcie zdradliwego cypla. Współczesna idea podziemnego skrótu pod górą Mørkelida powróciła w latach 90. XX wieku, mając na celu zapewnienie bezpiecznej, całorocznej i przewidywalnej komunikacji morskiej.

To był finansowy rollercoaster, włącznie z groźbą skasowania projektu

Droga do realizacji inwestycji przypominała jednak finansowy rollercoaster. W październiku 2025 roku nad projektem zawisły czarne chmury, a rząd norweski zaproponował wstrzymanie prac. Pierwotny budżet z 2021 roku (4,1 mld koron norweskich), mimo waloryzacji do 5,3 mld koron, okazał się nierealny - oferty wykonawców wywindowały kosztorys do astronomicznych 9,4 mld koron (około 873 mln euro). Analizy ekonomiczne wykazały ujemną korzyść społeczną netto rzędu -2,35 mld koron, a koszty czterokrotnie przewyższyły zyski.

Przełom przyniósł raport Kystverket z 6 marca 2026 roku. Inżynierowie podjęli dialog z trzema oferentami - Skanską (z Vassbakk og Stol), AF Group oraz francuskim Eiffage Genie Civil. Podczas optymalizacji uproszczono portale wlotowe oraz systemy odbojnic, co pozwoliło radykalnie obciąć koszty bez utraty funkcjonalności obiektu.

19 czerwca 2026 roku norweski parlament zatwierdził nowy limit kosztowy na poziomie 8,588 mld koron (787,13 mln euro). Umożliwiło to rozstrzygnięcie przetargu i podpisanie umowy z AF Gruppen 17 sierpnia 2026 roku.

Czeka ich pięć lat drążenia skał. Pierwsze statki przepłyną w 2032 roku

Zgodnie z harmonogramem przedstawionym przez kierownictwo projektu, obecne rozbiórki i układanie rurociągów zamkną przygotowania wstępne. Równolegle powstają zaplecza socjalne, biura oraz tymczasowe drogi dojazdowe.

Główne roboty strzałowe i górnicze, za które odpowiada AF Gruppen, ruszą w styczniu 2027 roku i potrwają około pięciu lat. Jeśli prace w twardej skale przebiegną bez komplikacji, pierwsze statki przepłyną pod górą Mørkelida około 2032 roku.

Stad Ship Tunnel stanie się wtedy pierwszym na świecie działającym tunelem dla pełnomorskich jednostek, udowadniając determinację Norwegii w przesuwaniu granic współczesnej inżynierii.

Tunel średnicowy w Łodzi
Podcast Architektoniczny
Łukasz Mieszkowski. Najpierw porządki. Potem mocniej spojrzymy w przyszłość architektury