Spis treści
- Plac przy fortyfikacjach
- Mała Zbrojownia – arsenał na skraju miasta
- Największe koszary Gdańska
- Z placu musztry w zielony salon
- Stare Przedmieście – Gdańsk niepokazowy
- Wojna i powojenna utrata znaczenia placu
- Stary bruk, fontanna i lipowe aleje
- Remont nie tylko na placu
- Element większej zmiany zapomnianego centrum Gdańska
Gdańsk rozpoczyna właśnie przebudowę placu, która ma odtworzyć jego historyczny układ. Jeden z najbardziej różnorodnych i fascynujących fragmentów miasta odzyska wreszcie należny mu prestiż. Już wygląda nieco lepiej niż kilka lat temu po remontach kilku z historycznych kamienic, które zamykają jego wschodnią pierzeję.
Plac przy fortyfikacjach
Plac Wałowy nie jest klasycznym miejskim placem wytyczonym jako centrum reprezentacyjnej dzielnicy. Jego kształt i lokalizacja są konsekwencją kolejnych etapów rozbudowy gdańskich umocnień.
Przestrzeń zaczęła kształtować się już w XVI wieku, gdy rozwijano system fortyfikacyjny otaczający Stare Przedmieście. Dawniej obszar pomiędzy dzisiejszą ulicą Augustyńskiego, Basztą Pod Zrębem, Bramą Nizinną i wałami określano nazwami związanymi z położeniem przed dawną bramą miejską. Dzisiejsza forma tej części miasta jest więc bezpośrednio związana z historią obronnego Gdańska.
Otaczają go XVII-wieczna Mała Zbrojownia, XIX-wieczne koszary Wiebego, Biała Baszta, Brama Nizinna i zachowany system ziemnych fortyfikacji, dawny miejski lombard oraz kamienice.
W pobliżu placu zaczynają się zachowane fortyfikacje nad Opływem Motławy, a od południa do miasta prowadzi Brama Nizinna – jedna z najcenniejszych nowożytnych budowli obronnych Gdańska.
Mała Zbrojownia – arsenał na skraju miasta
Najbardziej charakterystycznym budynkiem przy samym placu jest Mała Zbrojownia, zwana również Nową Zbrojownią. Wzniesiono ją w latach 1643–1645 jako arsenał przeznaczony przede wszystkim do przechowywania ciężkich dział i kul armatnich. Dzisiaj zajmuje ją Wydział Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych.
To masywna ceglana budowla o wysokich dachach i szczytach, która w skali stosunkowo niewielkiego Placu Wałowego nadal pełni rolę architektonicznej dominanty. Jej obecność dobrze przypomina o dawnym znaczeniu miejsca - plac był częścią zaplecza wojskowego i fortyfikacyjnego miasta.
Zmiana funkcji Zbrojowni jest jednym z ciekawszych przykładów transformacji całej okolicy – budynek stworzony dla potrzeb wojskowych służy dziś studentom sztuki. W związku z projektowaną przebudową placu przewidziano zresztą miejsca dla plenerowych ekspozycji oraz podesty umożliwiające prezentację rzeźb studentów ASP.
Największe koszary Gdańska
Inną skalę miejsca wprowadził XIX wiek. W latach 1859–1867, a następnie w kolejnych etapach aż do końca XIX wieku, powstały w sąsiedztwie placu koszary Wiebego. Był to największy kompleks koszarowy w ówczesnym Gdańsku. Mógł obsługiwać nawet kilka batalionów piechoty, a oprócz części mieszkalnej mieścił zaplecze administracyjne.
To właśnie po ich powstaniu Plac Wałowy zaczął służyć jako plac ćwiczeń i musztry wojskowej.
Zmiana nastąpiła w 1872 roku. Dawny teren ćwiczeń o powierzchni około 0,63 ha zamieniono w ogólnodostępny miejski zieleniec. W pewnym sensie właśnie wtedy narodził się Plac Wałowy w formie, do której ma nawiązać współczesny remont.
Z placu musztry w zielony salon
Zieleniec miał pierwotnie formę zbliżoną do trapezu, wynikającą z otaczającej go zabudowy. Dwie przecinające się osie alejek dzieliły teren na cztery kwatery. Przy alejach rosły lipy, a na ich przecięciu znajdował się okrągły placyk z fontanną zasilaną wodą z Kanału Raduni.
Od strony wschodniej przestrzeń domykały kamienice mieszkalne, natomiast od południa – oddany do użytkowania w 1868 roku gmach miejskiego lombardu. Wraz z Małą Zbrojownią i potężnymi koszarami tworzyło to bardzo niejednorodne, ale wyraźnie zdefiniowane pierzeje placu.
W północnej części zieleńca stanął także w 1873 roku wysoki na około 7,5 m pomnik 5 Pułku Grenadierów, poświęcony żołnierzom poległym podczas wojny francusko-pruskiej. Monument z granitową kolumną, tablicami i moździerzami został po II wojnie światowej stopniowo pozbawiony elementów dekoracyjnych, a ostatecznie rozebrany w 1969 roku.
Stare Przedmieście – Gdańsk niepokazowy
Plac Wałowy jest częścią Starego Przedmieścia – dzielnicy znacznie starszej i bogatszej architektonicznie, niż może sugerować jej dzisiejsza, znacznie przerzedzona zabudowa.
W niewielkiej odległości znajdują się kościół św. Trójcy z dawnym klasztorem franciszkanów oraz kościół św. Piotra i Pawła. W zabudowaniach franciszkańskich w XVI wieku działała szkoła, która następnie rozwinęła się w Gimnazjum Akademickie – jeden z najważniejszych ośrodków edukacyjnych dawnego Gdańska. Głównymi ulicami Starego Przedmieścia były dzisiejsze Rzeźnicka i Żabi Kruk.
To miejski krajobraz zasadniczo odmienny od reprezentacyjnego ciągu Drogi Królewskiej. Obok średniowiecznych kościołów i nowożytnych fortyfikacji występują tu XIX-wieczna architektura wojskowa, kamienice czynszowe, obiekty przemysłowe i powojenna zabudowa. Nad wszystkim czuwa zachowany Bastion św. Gertrudy wysokie ziemne umocnienie z koroną przewyższającą wszystkie okoliczne domy. Dzisiaj zagospodarowany punkt widokowy nad „zębami” szerokiej fosy Opływu Motławy. Jest jednym z dwóch zachowanych potężnych bastionów, drugi jeszcze wyższy Żubr znajduje się po wschodniej stronie Bramy Nizinnej.
Wojna i powojenna utrata znaczenia placu
Plac Wałowy nie odzyskał po 1945 roku dawnej roli. Pomnik zniknął, fontanna przestała działać i została ostatecznie zamieniona w piaskownicę. Dawny lombard mieścił od 1947 roku Miejskie Zakłady Graficzne, później m.in. magazyny książek. Zieleń i układ przestrzenny stopniowo traciły dawną czytelność.
Podobny proces dotknął znaczną część Starego Przedmieścia. Powojenna odbudowa koncentrowała się przede wszystkim na Głównym Mieście, podczas gdy południowe fragmenty historycznego śródmieścia zostały odcięte tej reprezentacyjnej części przelotową Trasą W-Z i utraciły przedwojenną strukturę. W efekcie Plac Wałowy leżał bardzo blisko turystycznego centrum, lecz na obrzeżach głównego obiegu miasta.
5
Stary bruk, fontanna i lipowe aleje
Ważnym elementem projektu jest sposób potraktowania nawierzchni. W okolicy zachowały się fragmenty bardzo różnych historycznych materiałów: kostki granitowej, bazaltowej, kamienia polnego, dawnych płyt chodnikowych oraz starych krawężników.
Zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi mają być one demontowane, czyszczone i ponownie układane. Projekt zakłada zachowanie tej materiałowej niejednorodności zamiast zastąpienia jej jednolitą nową nawierzchnią. To detal o dużym znaczeniu. W przypadku takiej przestrzeni historycznej autentyczna nawierzchnia jest jednym z nośników pamięci równie ważnych jak elewacje otaczających budynków.
Centralnym punktem znów będzie okrągła fontanna. Zachowana cembrowina jest w złym stanie, dlatego obiekt zostanie odtworzony i wykończony sztucznym kamieniem. Projekt przewiduje także subtelne oświetlenie. Przy fontannie pojawią się czerwone róże i jaśminowce, w innych częściach placu białe i żółte róże oraz rośliny cebulowe. Istniejący wartościowy starodrzew ma zostać zachowany.
Odtworzone zostaną szpalery lip drobnolistnych. Analiza istniejącego drzewostanu wskazała, że właśnie lipy wyznaczały najważniejsze osie placu, natomiast klony domykały jego przestrzeń. Przed dawnymi koszarami Wiebego rosły z kolei kasztanowce. Projektanci zamierzają wykorzystać tę historyczną strukturę jako podstawę nowych nasadzeń.
Remont nie tylko na placu
Obecny kontrakt ma wartość 25,934 mln zł, a wykonawcą została firma MTM SA. Prace wraz z odbiorami mają potrwać 72 tygodnie i zakończyć się w lutym 2028 roku. Ponad 12,7 mln zł stanowi dofinansowanie unijne. Przebudowane zostaną ulice Plac Wałowy, Pod Zrębem i Dolna Brama oraz fragmenty ulic Jana Augustyńskiego i Żabi Kruk. Powstaną nowe chodniki, instalacje wodociągowe, kanalizacja deszczowa i oświetlenie. Zmieniona zostanie organizacja parkowania, a plac zostanie lepiej powiązany z otoczeniem.
Przed dawnymi koszarami Wiebego ma ponownie pojawić się zieleniec. W pobliżu ASP przewidziano miejsca ekspozycji rzeźb, a sam plac ma umożliwiać organizowanie wystaw i imprez o różnym charakterze.
W ramach innych zadań odzyskują też swój dawny wygląd kamienice przy Placu Wałowym i pobliskich ulicach. To bardzo szeroki front robót, któremu towarzyszą także budowy nowych kompleksów biurowych i mieszkaniowych nad rozlewiskami i kanałami. Największym jest zespół mieszkaniowy na terenach pierwszego kolejowego dworca pasażerskiego miasta Gdańsk Brama Nizinna, który po likwidacji pod koniec XIX w. stał się stacją towarową.
Element większej zmiany zapomnianego centrum Gdańska
Zapomniana, bo odcięta i zaniedbana, bo taka była przez dziesięciolecia ta część historycznego centrum Gdańska. To że była niegdyś fragmentem bogatego, kupieckiego miasta i portu świadczą bastiony zaznaczone wyraźnie ufortyfikowanymi pilastymi brzegami Opływu Motławy, wodnego systemu umocnień.
Ta część dawnego centrum rozpoczęła nowe życie w 2010 r. wraz z pierwszymi pracami remontowymi i działaniami rewitalizującymi Dolnego Miasta. W 2016 roku do obszaru rewitalizacji włączono również Stare Przedmieście z Placem Wałowym. W kolejnych latach wyremontowano m.in. ulicę Łąkową, która stała się reprezentacyjną aleją całej dzielnicy oraz szereg sąsiednich ulic, a także zagospodarowano Opływ Motławy wraz z bastionami. Systematycznie remontowane są kamienice z zasobów komunalnych Gdańska.
