Architektura MuratorRealizacjeRewitalizacja łaźni łańcuszkowej w Zabrzu

Rewitalizacja łaźni łańcuszkowej w Zabrzu

Ingerencje w zabytkową tkankę architekci ograniczyli do minimum. Dzięki umiejętnemu połączeniu nowych aranżacji z częścią pierwotnego wyposażenia, stworzyli obiekt, który ma szansę stać się główną atrakcją turystyczną miasta – pisze Anna Syska.

Łaźnia łańcuszkowa w Zabrzu, brama
Architekci zastąpili przybudówkę od strony wschodniej prostą w formie, ceglaną bramą wejściową. Fot. Tomasz Zakrzewski / archifolio.pl
Rewitalizacja łaźni łańcuszkowej w zespole zabytkowej kopalni Królowa Luiza Zabrze, ul. Wolności 408
AutorzyKonior Studio, OVO Grąbczewscy Architekci, architekci Barbara Grąbczewska, Oskar Grąbczewski, Tomasz Konior
Współpraca autorskaarchitekci Katarzyna Kunsdorff, Marta Musiał, Ewa Stelmach
Architektura wnętrzKonior Studio, OVO Grąbczewscy Architekci
Architektura krajobrazuKonior Studio, OVO Grąbczewscy Architekci
Kładka pieszaKonior Studio, OVO Grąbczewscy Architekci, MK Projekt Marian Kręzel
KonstrukcjaEwa i Lucjan Cylupowie
Generalny wykonawcaKonsorcjum firm Mostostal Zabrze GPBP, Konior sp.j.
InwestorMuzeum Górnictwa Węglowego
Powierzchnia terenu1550.0 m²
Powierzchnia zabudowy1491.0 m²
Powierzchnia użytkowa1266.0 m²
Powierzchnia całkowita1620.0 m²
Kubatura9260.0 m³
Projekt2014
Data realizacji (koniec)2015
Koszt inwestycji7 850 000 PLN netto

Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, przygotowując się do udostępnienia zwiedzającym Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, czyli kilkukilometrowej trasy turystycznej pod centrum miasta, wyremontowało budynek dawnej łaźni kopalni Królowa Luiza z zamiarem wykorzystania go jako punktu recepcyjnego. Placówka postawiła przed architektami dość karkołomne zadanie, rozpisując przetarg jednocześnie na projekt adaptacji obiektu, wykonanie prac budowlanych oraz projekt i budowę kładki łączącej łaźnię z pozostałą częścią zespołu (sic!). W efekcie wpłynęła tylko jedna oferta, złożona przez konsorcjum firm projektowych i wykonawczych z Gliwickim Przedsiębiorstwem Budownictwa Przemysłowego na czele oraz pracownią Konior Studio, która do współpracy zaprosiła zespół OVO Grąbczewscy Architekci.

Poza oczyszczeniem elewacji i dwiema niewielkimi dobudówkami od strony szczytowych ścian, obiekt nie uległ znaczącym zmianom; widok od ulicy Wolności
Łaźnia łańcuszkowa. Poza oczyszczeniem elewacji i dwiema niewielkimi dobudówkami od strony szczytowych ścian, obiekt nie uległ znaczącym zmianom; widok od ulicy Wolności. Fot. Tomasz Zakrzewski / archifolio.pl

Powstały pod koniec XIX wieku budynek służył jako tzw. szatnia łańcuszkowa, łaźnia oraz markownia. W pierwszej górnicy zostawiali ubrania, wieszając je pod sufitem na hakach zaopatrzonych w łańcuchy, w ostatniej pobierali marki, czyli blaszki z numerem, dzięki którym wiadomo było, czy pracownik wyjechał na powierzchnię. Kiedy w 1998 roku kopalnia została zamknięta, a jej zabudowania przeznaczono na Muzeum Górnictwa Węglowego, łaźnię wykorzystywano jako galerię i miejsce organizacji imprez.

Nowa funkcja obiektu wymagała przystosowania go do obsługi ruchu turystycznego o dość dużym natężeniu. Zaplanowano tu m.in. sklep z pamiątkami, magazyn kasków i pomieszczenie dla przewodników, a także restaurację z zapleczem i salę wielofunkcyjną. Adaptacja łaźni odbywała się pod nadzorem konserwatora zabytków. Z zewnątrz, poza oczyszczeniem elewacji i dwiema niewielkimi dobudówkami od strony szczytowych ścian, obiekt nie uległ znaczącym zmianom. Również we wnętrzach nie dokonano większych rewolucji. Tutaj także wyczyszczono ściany, w części odkrywając ich przemurowywania. Dzięki temu obiekt zyskał dodatkową narrację opowiadającą o przebudowach, jakim poddawany był na przestrzeni lat.

Historyczny klimat utrzymano poprzez wyeksponowanie żeliwnych i stalowych podpór oraz elementów więźby dachowej, a także zachowanego wyposażenia łaźni wraz z rekonstrukcją ceramicznej posadzki wykonanej z kafli pozyskanych w różnych miejscach całego obiektu. Zachowano też część szatni łańcuszkowej ze zbiornikiem na wodę oraz konstrukcją do zawieszania łańcuchów. Dzięki umiejętnemu połączeniu nowych aranżacji z częścią pierwotnego wyposażenia, projektantom udało się osiągnąć efekt optymalny, który zadowoli zarówno miłośników industrialnych zabytków, jak i zwiedzających, którzy o górnictwie dowiedzą się więcej dopiero w kopalni Królowa Luiza.

Łaźnia łańcuszkowa w Zabrzu, widok od północy
Widok od strony północnej. Fot. Tomasz Zakrzewski / archifolio.pl

Mankamentem budynku jest jedynie umeblowanie restauracji, korytarza oraz pomieszczenia z recepcją, wybrane w wyniku kolejnego przetargu. Fotele naśladujące kształt wagoników na węgiel w miejscu, gdzie oryginały kopalnianego wyposażenia można zobaczyć na własne oczy, wydają się estetyczną pomyłką. Przerysowanym, niefunkcjonalnym wagonikom do siedzenia towarzyszą krzesła z niebieską i oranżową tapicerką. Mobiliaż ten nie pasuje do klarownych wnętrz łaźni, kontrastuje z przemyślaną formą pulpitu recepcyjnego i wprowadza wizualny chaos. Pocieszeniem może być fakt, że meble nie są dobrej jakości, więc szybko się zużyją i zostaną wymienione na inne, bardziej neutralne w formie i kolorystyce.

Łaźnia łańcuszkowa w Zabrzu, widok od północy
Widok od strony północnej. Fot. Tomasz Zakrzewski / archifolio.pl

Zabrze już kilka lat temu postawiło na turystykę industrialną, sukcesywnie inwestując w remonty i adaptacje obiektów. Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna, której budynkiem recepcyjnym jest omawiana łaźnia, ma szansę stać się największą atrakcją turystyczną miasta i przyciągnąć tu kolejnych turystów. Tym bardziej, że po Kopalni Guido i Sztolni Królowa Luiza będzie to już trzecia podziemna trasa turystyczna w Zabrzu.

Łaźnia łańcuszkowa w Zabrzu, sala wielofunkcyjna
Sala wielofunkcyjna; historyczny charakter budynku utrzymano poprzez wyeksponowanie żeliwnych i stalowych podpór oraz elementów więźby dachowej. Fot. Tomasz Zakrzewski / archifolio.pl

Założenia autorskie

Kopalnia Królowa Luiza w Zabrzu zainicjowała działalność pod koniec XVIII wieku i praktycznie przez cały okres istnienia, tj. do 1998 roku, uważana była za jedną z największych i najnowocześniejszych w Europie. Będąc placówką państwową, od początku korzystała z wysokich dotacji, co skutkowało dużymi inwestycjami nie tylko w sferze produkcyjnej.

Przykładem może być budowa kopalnianej łaźni, którą wzniesiono w 1890 roku jako pierwszą tego typu realizację w górnośląskim górnictwie. Okazały, ceglany budynek o układzie bazylikowym do dziś jest charakterystycznym elementem architektury tej części Zabrza. Obiekt zachował oryginalny podział głównych pomieszczeń, elementy konstrukcyjne oraz część pierwotnego wyposażenia. W 2012 roku został wyznaczony na pierwszy element przyszłej trasy turystycznej w kompleksie Sztolni Królowa Luiza, z jego najważniejszą atrakcją, czyli Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną. Dodatkowo wnętrze budynkustanowić miało przestrzeń do organizowania różnego rodzaju imprez kulturalnych. Założyliśmy, że nasza ingerencja w zabytkową tkankę ograniczy się do absolutnego minimum. Aby udostępnić budynek osobom niepełnosprawnym, zastąpiliśmy rozpadającą się przybudówkę od strony wschodniej prostą w formie bramą wejściową z podjazdem dla wózków.

Zaplanowaliśmy ponadto odrestaurowanie pomieszczenia pryszniców, gdzie częściowo zachowała się oryginalna ceramika. Charakter wnętrza podkreślają indywidualnie zaprojektowane meble – recepcja i szafy sklepowe. By dostać się na teren kopalni, trzeba pokonać kilkudziesięciometrową nieckę węglową. Zaprojektowaliśmy więc stalową, zadaszoną kładkę, opartą na żelbetowym pylonie będącym zarazem klatką schodową i szachtem windowym. Most ten usytuowaliśmy na osi wyjścia z budynku łaźni, tuż obok wielkiego platana, przy którym zaproponowaliśmy placyk dla turystów. Barbara i Oskar Grąbczewscy, Tomasz Konior

Autor: Anna Syska
Zabytek - nie zapomnij! Zgłoszenia Zabytek - nie zapomnij! Denkmal - denk mal dran! to polsko-niemiecki konkurs ochrony zabytków, podkreślający znaczenie Dolnego Śląska jako europejskiego miejsca spotkań i wspólnej przestrzeni kulturowej.
Allegro największym najemcą Fabryki Norblina Firma Allegro wynajęła prawie 16 200 m kw. w Fabryce Norblina w Warszawie.  Projektem wnętrz nowego biura zajęła się warszawska pracownia architektoniczna The Design Group.
Po Woli do woli Spędź wakacje na Woli! – zachęca Stowarzyszenie Masław i zaprasza na bezpłatne spacery po warszawskiej dzielnicy, która od 25 lat przechodzi burzliwe architektoniczne przemiany.
Elektrownia Powiśle: architektura i miasto według APA Wojciechowski Architekci Po dwunastu latach od rozpoczęcia prac projektowych Elektrownia Powiśle została udostępniona mieszkańcom. Po zmodernizowanym zespole oprowadzili nas projektanci z APA Wojciechowski Architekci [GALERIA].
Kolejny etap projektowania nowego centrum Dąbrowy Górniczej Startuje przetarg na wykonanie projektu budowlanego oraz wykonawczego nowego centrum Dąbrowy Górniczej w oparciu o zwycięską pracę biura Analog Piotra Śmierzewskiego. Termin składania ofert mija 14 lipca 2020 roku.
Fabryka PZO: zespół biurowo-mieszkalny na warszawskiej Pradze Rusza realizacja inwestycji pod nazwą Fabryka PZO. W ramach przedsięwzięcia modernizacji poddane zostaną zabudowania dawnych zakładów optycznych na Kamionku. Za projekt przebudowy pofabrycznych obiektów odpowiada warszawska pracownia Konkret Architekci