Zygmunt Stępiński - architekt, który połączył modernizm z historią Warszawy
Zygmunt Stępiński należał do pokolenia architektów, których działalność zawodowa przypadła na okres radykalnych przemian polskiej architektury. Wykształcony w tradycji przedwojennego modernizmu, po 1945 roku uczestniczył w odbudowie zniszczonej Warszawy, następnie współtworzył reprezentacyjne założenia socrealistyczne, by w kolejnych dekadach powrócić do języka architektury modernistycznej. Ta stylistyczna różnorodność nie oznaczała jednak braku konsekwencji projektowej. Charakterystyczne dla jego twórczości pozostawały dbałość o kontekst urbanistyczny, funkcjonalność oraz relacje między architekturą, przestrzenią publiczną i krajobrazem.
Stępiński nie ograniczał się do projektowania pojedynczych obiektów. Interesowały go całe fragmenty miasta, ich struktura przestrzenna, komunikacja i sposób użytkowania. W jego dorobku znalazły się zarówno wielkie przedsięwzięcia urbanistyczne, jak i kameralne zespoły mieszkaniowe, budynki użyteczności publicznej oraz realizacje związane z rekreacją i wypoczynkiem.
Odbudowa Nowego Światu. Historyczna architektura dostosowana do nowych potrzeb
Po zakończeniu II wojny światowej Stępiński rozpoczął pracę w Biurze Odbudowy Stolicy, w Wydziale Architektury Zabytkowej. Od 1948 roku kierował Pracownią Rejonów Historycznych. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć, w których uczestniczył, była odbudowa ulicy Nowy Świat.
Przyjęta koncepcja zakładała przywrócenie ulicy charakteru klasycystycznego, przy jednoczesnym usunięciu części późniejszych przekształceń. Nie chodziło więc wyłącznie o wierne odtworzenie przedwojennego stanu zabudowy, lecz o świadome ukształtowanie historyzującej kompozycji urbanistycznej. Partery kamienic przeznaczano przede wszystkim na handel i usługi, wyższe kondygnacje na mieszkania, a wybrane obiekty na funkcje instytucjonalne.
Stępiński projektował rekonstrukcje poszczególnych budynków, między innymi kamienicy Bentkowskiego, kamienicy przy Nowym Świecie 50 oraz pałacyku Sanguszków. Uczestniczył również w odbudowie innych ważnych warszawskich zabytków, w tym pałaców Krasińskich, Mostowskich i Potockich oraz zespołu Dziekanki przy Krakowskim Przedmieściu.
W jego podejściu do odbudowy szczególnie istotne było pogodzenie historycznej formy architektonicznej z nowymi wymaganiami funkcjonalnymi i konstrukcyjnymi. Rekonstrukcja nie oznaczała powrotu do dawnych rozwiązań technicznych, lecz ich reinterpretację przy użyciu współczesnych materiałów i technologii.
Mariensztat i Trasa W-Z. Nowy rozdział w urbanistyce stolicy
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedsięwzięć, w których uczestniczył Stępiński, była budowa Trasy W-Z w latach 1947–1949. Projekt przygotował zespół architektów: Stanisław Jankowski, Jan Knothe, Józef Sigalin i Zygmunt Stępiński. Inwestycja zasadniczo zmieniła układ komunikacyjny śródmieścia Warszawy, wprowadzając nową arterię na osi wschód–zachód, z tunelem przebiegającym pod rejonem placu Zamkowego.
W bezpośrednim sąsiedztwie trasy powstał Mariensztat, którego głównym projektantem był Stępiński. Osiedle stanowiło próbę stworzenia kameralnej przestrzeni mieszkaniowej nawiązującej skalą i formą do historycznej zabudowy Warszawy. Niewysokie budynki, tradycyjne dachy, dekoracyjne elewacje i niewielki rynek tworzyły kompozycję wyraźnie odmienną od monumentalnych realizacji, które wkrótce zaczęły dominować w oficjalnej architekturze początku lat 50.
Mariensztat jest szczególnie interesującym przykładem powojennego projektowania miasta. Historyzująca stylistyka została tu wykorzystana do stworzenia nowego zespołu urbanistycznego, odpowiadającego współczesnym wówczas potrzebom mieszkaniowym. Nie była to rekonstrukcja dawnej dzielnicy, lecz autorska interpretacja tradycyjnego krajobrazu miejskiego.
Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa. Monumentalizm w służbie nowej ideologii
Kolejnym przełomowym przedsięwzięciem była Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa, realizowana na początku lat 50. XX wieku. Stępiński współtworzył projekt MDM wraz z Józefem Sigalinem, Janem Knothem i Stanisławem Jankowskim.
W przeciwieństwie do kameralnego Mariensztatu MDM podporządkowano zasadom monumentalnej kompozycji urbanistycznej. Poszerzona ulica Marszałkowska, nowy plac Konstytucji, symetrycznie kształtowane pierzeje oraz bogaty program dekoracji rzeźbiarskich i architektonicznych miały budować reprezentacyjny obraz socjalistycznej stolicy.
Z perspektywy historii architektury MDM pozostaje jednym z najważniejszych polskich przykładów socrealizmu. Było to założenie o wyraźnym znaczeniu propagandowym, ale jednocześnie kompleksowa realizacja urbanistyczna obejmująca mieszkania, handel, usługi i przestrzenie publiczne. Udział Stępińskiego w tym przedsięwzięciu pokazuje skalę jego działalności oraz zdolność pracy nad wielkimi, zespołowymi projektami miejskimi.
Osiedla Kubusia Puchatka i Gałczyńskiego. Modernizm ukryty za historycznymi fasadami
Mniej spektakularnym, lecz równie interesującym fragmentem dorobku Stępińskiego były zespoły mieszkaniowe powstałe na zapleczu Nowego Światu. Osiedla Nowy Świat Zachód, z osią wzdłuż ulicy Kubusia Puchatka, oraz Nowy Świat Wschód, związane z ulicą Gałczyńskiego, stanowiły ważny element przebudowy śródmieścia.
Ich powstanie było możliwe dzięki uporządkowaniu dawnych parceli i usunięciu części oficyn kamienic. W ten sposób za reprezentacyjnymi pierzejami historycznej ulicy pojawiły się nowe przestrzenie mieszkaniowe, zaprojektowane według odmiennych zasad niż tradycyjna, gęsta zabudowa śródmiejska.
To jeden z ciekawszych przykładów powojennego kompromisu między zachowaniem historycznego obrazu miasta a modernizacją jego struktury. Stępiński traktował architekturę jako element większej kompozycji urbanistycznej, a nowe osiedla jako sposób na powiązanie odbudowanych zabytków ze współczesną zabudową.
Pawilon Cepelii i hotel Metropol. Powrót do modernizmu
W latach 60. twórczość Stępińskiego ponownie wyraźnie zwróciła się ku modernizmowi. Jednym z najważniejszych obszarów jego działalności stało się ścisłe centrum Warszawy, zwłaszcza rejon skrzyżowania Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich.
Architekt kierował w latach 1959–1971 Pracownią Urbanistyczną Śródmieście, zajmującą się porządkowaniem i przekształcaniem centralnej części miasta. W ramach tych prac powstały projekty hotelu Metropol, budynku Obsługi Ratalnej Sprzedaży oraz pawilonu Cepelii.
Szczególne miejsce w dorobku Stępińskiego zajmuje pawilon Cepelii, zaprojektowany jako lekki, przeszklony obiekt handlowy. Jego architektura stanowiła wyraźny kontrast wobec masywniejszej zabudowy otoczenia. Transparentność elewacji, eksponowanie konstrukcji i nowoczesna forma wpisywały obiekt w estetykę powojennego modernizmu.
Hotel Metropol reprezentował z kolei funkcjonalny nurt architektury hotelowej. Oba obiekty, mimo odmiennej skali i przeznaczenia, były częścią szerszej koncepcji kształtowania wielkomiejskiego centrum.
Zobacz także: Cepelia pięknie świeci po zmroku. Przemiana to spektakularna, a Rotunda spogląda z zazdrością
Pensjonat Zgoda. Eksperymentalna konstrukcja i modernistyczna architektura w centrum Warszawy
Jedną z mniej oczywistych, ale szczególnie interesujących realizacji Zygmunta Stępińskiego jest pensjonat Zgoda, wzniesiony przy dzisiejszym placu Pięciu Rogów w Warszawie. Budynek powstał w ramach modernizacji śródmieścia i przebudowy dawnej ulicy Rutkowskiego, obecnie Chmielnej. Stępiński zaprojektował go we współpracy z architektem Andrzejem Ileckim.
Obiekt wyróżniał się rytmicznym układem balkonów, nowoczesnym standardem wyposażenia oraz nietypową technologią budowlaną. Zastosowano w nim konstrukcję z betonów jednofrakcyjnych, określanych również jako betony jamiste lub porowate. Jej autorem był inżynier A. Karwowski. Było to pierwsze w Warszawie wykorzystanie tej technologii w wysokim budynku plombowym zlokalizowanym w śródmieściu.
Pensjonat mieścił 69 pokoi, w tym 51 jednoosobowych lokali typu kawalerskiego, a na parterze zaplanowano kawiarnię Szwajcarska z własnym tarasem. Wnętrza wyposażono w meble polskich projektantów, między innymi Rajmunda Hałasa i Wandy Gengi. Pensjonat Zgoda stanowi przykład modernistycznej architektury, w której poszukiwania konstrukcyjne połączono z funkcjonalnym programem użytkowym i współczesnym wzornictwem. Realizacja pokazuje również, że Stępiński traktował przebudowę śródmieścia jako proces obejmujący nie tylko urbanistykę i architekturę budynków, lecz także ich wyposażenie oraz sposób funkcjonowania w przestrzeni miasta.
Więcej o tym budynku w artykule: Rytmiczne balkony i ekskluzywne meblościanki. Na pewno znacie ten budynek, ale czy wiedzieliście, że znacie też jego architekta?
Powiśle, skarpa warszawska i osiedle Ludna. Architektura w dialogu z krajobrazem
Jednym z najważniejszych, a dziś nieco mniej eksponowanych wątków twórczości Stępińskiego była jego fascynacja warszawską skarpą i terenami Powiśla. Architekt dostrzegał w ukształtowaniu terenu wyjątkowy potencjał kompozycyjny, który powinien wpływać na rozwój przestrzenny miasta.
Ważnym rezultatem tych zainteresowań było opracowanie architektoniczne Centralnego Parku Kultury, znanego dziś jako park Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Stępiński zajmował się również projektowaniem osiedli mieszkaniowych na Powiślu, w tym zespołów Radna, Solec i Ludna.
Szczególnie osiedle Ludna pokazuje charakterystyczne dla niego myślenie o relacjach między zabudową mieszkaniową a przestrzenią zieloną. Kompozycja urbanistyczna nie była tu wyłącznie rezultatem rozmieszczenia budynków, lecz wynikała również z analizy otoczenia, układu komunikacyjnego i dostępności terenów rekreacyjnych.
Stępiński projektował także hotele, w tym hotel Solec, oraz obiekty wypoczynkowe poza Warszawą. Wśród nich znalazły się Dom Prasy w Kazimierzu Dolnym i Wojskowy Dom Wypoczynkowy „Przyjaźń” w Zakopanem. Realizacje te potwierdzają jego zainteresowanie modernizmem uwzględniającym specyfikę miejsca i krajobrazu.
Willa Ochabówka. Luksusowa rezydencja na warszawskiej skarpie
Jedną z najbardziej niezwykłych realizacji Zygmunta Stępińskiego była willa Ochabówka przy ulicy Rajców 10 w Warszawie, zaprojektowana w 1966 roku i ukończona w 1968 roku. Rezydencja, wiązana z osobą Edwarda Ochaba, przewodniczącego Rady Państwa, powstała na stoku skarpy warszawskiej. Stępiński współpracował przy jej projektowaniu z Grzegorzem Chruścielewskim i Andrzejem Milewskim, natomiast za opracowanie zieleni odpowiadał Longin Majdecki. Architekt zaproponował rozbudowaną kompozycję przestrzenną z tarasami, altanami, atrium i oczkiem wodnym.
Charakterystycznym elementem budynku było zestawienie tynkowanych powierzchni z kamiennymi okładzinami oraz zastosowanie czterospadowego dachu krytego czerwoną dachówką. Projekt obejmował również zagospodarowanie otaczającego terenu, co odzwierciedlało szczególne zainteresowanie Stępińskiego krajobrazem warszawskiej skarpy. Ostatecznie Edward Ochab nigdy nie zamieszkał w rezydencji, a budynek przeznaczono na funkcje biurowe. Nie zrealizowano także oryginalnych projektów wnętrz przygotowanych przez architekta.
W 2025 roku willę kupiła Akademia Leona Koźmińskiego za 18,65 mln zł.
Przeczytaj więcej: Ochabówka grała w filmie, budziła ciekawość pokoleń; teraz została najdroższą modernistyczną willą w Polsce
Architektura jako całość. Od urbanistyki po detal i wyposażenie wnętrz
Dorobek Stępińskiego wyróżniało kompleksowe podejście do projektowania. Architekt nie ograniczał swojej pracy do ukształtowania bryły czy opracowania elewacji. Dużą wagę przywiązywał do rozplanowania funkcji, kompozycji wnętrz, zastosowanych materiałów i sposobu zagospodarowania bezpośredniego otoczenia budynków.
Współpracował z artystami plastykami, wykorzystując w projektach malarstwo ścienne, mozaiki i dekoracje rzeźbiarskie. Interesowały go również właściwości materiałów oraz możliwości łączenia tradycyjnych rozwiązań estetycznych z nowoczesnymi technologiami.
Takie podejście widoczne było już w jego przedwojennej działalności. Zaprojektowany w 1937 roku wspólnie z Jadwigą i Januszem Ostrowskimi salon demonstracyjny Elektrowni Warszawskiej stanowił przykład nowoczesnego wnętrza, w którym zestawiono metal, szkło i szlachetne gatunki drewna.
Twórczość Stępińskiego trudno zatem zamknąć w jednej kategorii stylistycznej. Jego projekty stanowią świadectwo zmieniających się idei architektonicznych XX wieku, ale też indywidualnej postawy projektanta, dla którego równie ważne były skala urbanistyczna, funkcja budynku i jakość detalu.
Zygmunt Stępiński - sylwetka architekta
Zygmunt Władysław Stępiński urodził się 30 października 1908 roku w Warszawie. W 1933 roku ukończył Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej. Podczas studiów był asystentem Zygmunta Kamińskiego w Katedrze Rysunku Odręcznego, a w latach 1937–1939 pracował w pracowni Bohdana Pniewskiego.
Po wojnie związał się z Biurem Odbudowy Stolicy, a następnie pracował w państwowych biurach projektowych i instytucjach urbanistycznych. Był architektem, urbanistą i konserwatorem zabytków, a także członkiem warszawskiego oddziału SARP. Do jego ostatnich realizacji należał kościół Matki Bożej Królowej Polski w Aninie, nad którego wnętrzami i otoczeniem pracował do końca życia. Był również autorem publikacji poświęconych architekturze i historii Warszawy, w tym wydanych pośmiertnie Gawęd warszawskiego architekta.
Zmarł w 1982 roku w Warszawie. Pozostawił dorobek, który w wyjątkowy sposób dokumentuje przemiany polskiej architektury od modernizmu międzywojennego, przez powojenną odbudowę i socrealizm, aż po architekturę drugiej połowy XX wieku.
