Prawdziwy pałac handlu. Luksusowy Feniks dawno nie ma globusa, podtrzymywanego przez atlantów. Przedwojenny dom towarowy, Wrocław

Te domy towarowe odpowiadają naszym czasom; stanowią ucieleśnienie panujących dziś stosunków, wyrażone w kamieniu i żelazie - pisał niejaki J.M w Ostdeutsche Bau-Zeitung z kwietnia 1905.

Otwarty w 1904 dom towarowy Arthura i Georga Baraschów. Projekt: Georg Schneider

Feniks wyrósł w samym sercu Wrocławia. Od początku miał ambicje wielkomiejskiego pałacu handlu. Otwarty w październiku 1904 roku dom towarowy Arthura i Georga Baraschów zaprojektował Georg Schneider. To otwarcie było szeroko komentowane w prasie. A budynek nie tylko chwalony, ale i krytykowany.

Za fasadami licowanymi piaskowcem kryła się nowoczesna konstrukcja ze stali i żelbetu. Ogromne przeszklenia wpuszczały światło do sal sprzedaży, a nad narożną wieżą świecił szklany globus. Wnętrza zdobiły marmury, lustra i secesyjne balustrady; zakupy ułatwiały windy, elektryczne oświetlenie i centralne ogrzewanie.

Rok 1929. Feniks traci globus i wielką witrynę

Najdokładniej historię tego budynku opisują Krystyna i Paweł Kirschkowie. W 1929 roku gmach gruntownie przebudowano według projektu firmy Simon & Halfpaap. Zniknęły globus o średnicy 6,5 m i monumentalna witryna od strony Rynku. Przeszklony dziedziniec częściowo wypełniono stropami, odzyskując miejsce dla handlu, a reprezentacyjne schody zastąpiono ruchomymi. Secesyjny przepych ustąpił prostszym formom i sprawniejszej organizacji sprzedaży.

Wielopiętrowa witryna oraz dziedziniec pod szklanym dachem

„Szeroka publiczność ma na ogół niewielkie rozeznanie w sztuce; jej potrzeby estetyczne łatwo zaspokoić jaskrawymi kolorami i mnóstwem ozdób, zwłaszcza gdy reklama trochę w tym pomoże”.

To kąśliwy komentarz krytyka do gustów odbiorców, przydatny przy opisywaniu dekoracyjnej architektury handlowej opublikowany w Warenhausstil.

A okoliczności powstania Feniksa były takie:

Baraschowie i pięć działek między Rynkiem, Kurzym Targiem i Szewską

Baraschowie nie zaczynali od pustej parceli. Od 1898 roku wykupywali nieruchomości przy Kurzym Targu, a w 1900 roku nabyli od spadkobierców Moritza Sachsa narożny dom handlowy. Początkowo prowadzili sklep w istniejącym budynku, lecz skala ich planów wymagała nowej siedziby. Po zakupie kolejnej kamienicy w 1903 roku scalili pięć działek między Rynkiem, Kurzym Targiem i Szewską. Rozbiórki pozostawiły z dawnej zabudowy jedynie fragmenty piwnic.

Był to moment, w którym stare centrum Wrocławia stawało się dzielnicą wielkiego handlu i finansów. Domy mieszczańskie ustępowały bankom i gmachom komercyjnym, a architektura miała przyciągać równie skutecznie jak reklama. Dom Baraschów wraz z sąsiednimi budynkami Goldene Krone i Breslauer Disconto-Bank nadał wschodniej pierzei Rynku nową, monumentalną skalę.

Cztery wersje projektu Feniksa

Schneider opracował w latach 1902–1904 cztery wersje projektu. Zmieniał proporcje dachów, wież i dekoracji, godząc ambicje inwestorów z przepisami dotyczącymi wysokości, ochrony przeciwpożarowej i ewakuacji.

Jak czytamy w publikacji, Rewaloryzacja domu handlowego PSS „Feniks: Ostateczny gmach połączył secesję z barokową obfitością form. Miał około 8000 m² powierzchni całkowitej i pięć kondygnacji handlowych. Wielopiętrowa witryna oraz dziedziniec pod szklanym dachem budowały efekt luksusu znany z berlińskich domów towarowych. Za efektowność płacono jednak utratą cennej powierzchni sprzedaży. Ten konflikt między widowiskiem a wydajnością handlu tłumaczy późniejszą przebudowę: w końcu lat 20. konkurencja, zwłaszcza powstający Wertheim, wymusiła na Baraschach zmianę architektonicznego języka.

Powojenna historia Feniksa

W 1936 roku nazistowskie prześladowania zmusiły żydowskich właścicieli do sprzedaży przedsiębiorstwa. Budynek przetrwał wojnę bez zniszczenia konstrukcji i od 1946 roku ponownie służył handlowi, tym razem spółdzielczemu. 1 lipca 1946 roku na parterze uruchomiono pierwszy w polskim Wrocławiu dom towarowy, w którym sprzedawano „towary na karty odzieżowe i towary wolnorynkowe". Nazwę SDH Feniks otrzymał w 1965 roku. Rewaloryzacja rozpoczęta pod koniec XX wieku wydobyła urodę jego zabytkowych elewacji. W latach 90. budynek poddano renowacji, a fasadę oczyszczono z brudu.

Zobacz też: Kaufhaus, przedwojenny dom towarowy. Zdjęcia