Architektura MuratorKrytykaMetro w Warszawie: historia warszawskiego metra

Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra

Metro w Warszawie wydaje się tworem niezwykle młodym, ma jednak całkiem bogatą historię, zaś jego późna realizacja umożliwia  stosowanie najnowszych technologii i unikanie wadliwych rozwiązań starszych sieci. Prezentujemy krótką historię warszawskiego metra, od pierwszych pomysłów z XIX wieku do dziś.

Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra
Nigdy niepublikowana koncepcja architektoniczno-plastyczna śródmiejskiej stacji Centrum, autorzy: architekci Jasna Strzałkowska-Ryszka (główny projektant), Jan Beyga, Jerzy Blancard, Mariusz Gantner, Krystyna Jonak; architekt plastyk Ryszard Bojar, artysta plastyk Jerzy Porębski, il. dzięki uprzejmości autorów

Co znajdziesz w artykule:

1. Plany budowy metra w Warszawie: 1928-1938
2. Powojenne plany budowy warszawskiego metra
3. Budowa I linii metra w Warszawie: od projektu do realizacji
4. Stacje I linii metra w Warszawie i ich projektanci [GALERIA]

Plany budowy metra w Warszawie: 1928-1938

1828 – pierwszy pomysł wybudowania w Warszawie tunelu komunikacyjnego pod Wisłą (miasto będące stolicą Królestwa Polskiego nie miało wówczas stałego mostu) autorstwa architekta Adama Idźkowskiego, zainspirowany trwającymi od 1825 roku pracami przy tunelu pod Tamizą w Londynie. Opisany przez Idźkowskiego w wydanej własnym sumptem książce Projekt drogi pod rzeką Wisłą dla połączenia Warszawy z Pragą, uznany został za zbyt śmiały i nie doczekał się realizacji.

1925 – władze Warszawy podjęły decyzję o budowie kolei podziemnej, zwanej Metropolitenem. Przy Biurze Budowy Dyrekcji Tramwajów powstał Referat Kolei Podziemnej. Planowano dwie linie, każdą o długości około 6 km: linię A – biegnącą z południa na północ równolegle do Wisły i łączącą plac Unii Lubelskiej z placem Muranowskim oraz linię B – w kierunku wschód-zachód, łączącą Pragę z Wolą, z przeprawą przez Wisłę. Metro było w tym czasie już w 19 miastach na świecie.

1927-1929 – przeprowadzono wiercenia geologiczne na obszarze wyznaczonych tras. Ze względu na skromne możliwości finansowe miasta, metro warszawskie miało powstać przy udziale kapitału zagranicznego. Zgłosiły się dwa konsorcja – francuskie i francusko-belgijskie, które miały udzielić kredytu w zamian za koncesję na eksploatację sieci komunikacyjnej. Prace nad budową zahamował na początku lat 30. kryzys ekonomiczny; rozwiązano wówczas Referat Kolei Podziemnej. Nadal trwały jednak prace projektowe w Katedrze Kolei Miejskiej Politechniki Warszawskiej, zaś wszelkie inwestycje komunalne uzgadniano z planowaną infrastrukturą metra.

1938 – prezydent Warszawy Stefan Starzyński powołał Biuro Studiów Kolei Podziemnej, które na bazie poprzedniego planu przygotowało projekt sieci liczącej 46 km długości, w tym 31 km pod ziemią. Poza przedłużonymi liniami A i B miało powstać jeszcze kilka innych, powiązanych z nimi oraz z linią obwodową ze stacja węzłową pod placem Na Rozdrożu. Inwestycję planowano zakończyć po 35 latach. Uniemożliwił to wybuch II wojny światowej.

Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra
Plan Metropolitenu – warszawskiej kolei podziemnej, 1925, il. archiwum Metra Warszawskiego

Powojenne plany budowy warszawskiego metra

1945 – w związku ze zniszczeniem centrum oraz planowaną znacznie mniejszą gęstością jego zabudowy, a także ze względów techniczno-finansowych, powstałe wówczas Biuro Odbudowy Stolicy zarzuciło plan budowy sieci podziemnej na rzecz Szybkiej Kolei Miejskiej (SKM), poprowadzonej tunelem jedynie w śródmieściu. SKM miała być ważnym elementem systemu komunikacji na obszarze centralnym Warszawskiego Zespołu Miejskiego, który rozciągał się od Góry Kalwarii po Modlin i od Pruszkowa po Zielonkę.

1947 – zaprojektowano tunel i rozmieszczono stacje SKM.

1948 – 11 lutego w ramach Wydziału Komunikacji Biura Odbudowy Stolicy powstało Biuro Projektów Szybkiej Kolei Miejskiej, podległe Komisarzowi Odbudowy m.st. Warszawy. Przedstawiło ono plan sieci od Młocin do Natolina, z rozgałęzieniami na kilku odcinkach, zbiegającymi się na czterech stacjach węzłowych (Bielany, Dworzec Gdański, Pole Mokotowskie, Służew). Linia przez Wisłę miała połączyć Wolę z Kamionkiem i Grochowem (miejskie obszary zakładów przemysłu lekkiego). Trasa od Młocin do Ursynowa liczyłaby 24 stacje na 21 km; czas jej budowy przewidziano na sześć lat.

1949 – projekt SKM został zatwierdzony, wykonano wiercenia geologiczne. Według słów prof. Jana Podoskiego (specjalisty od trakcji elektrycznej, pracującego nad projektem SKM, a następnie związanego z budową metra) pojawiły się wówczas naciski polityczne władz radzieckich, by połączyć Warszawę i Pragę tunelem pod korytem Wisły. Zaważyło to na decyzji o budowie metra głębokiego, które w razie potrzeby mogło być wykorzystane dla potrzeb militarnych.

1950 – 14 grudnia Prezydium Rządu zadecydowało o budowie w stolicy metra głębokiego z tunelami 30-40 m pod ziemią, odchodząc tym samym od koncepcji Szybkiej Kolei Miejskiej (która w tym czasie budowana była w Trójmieście, gdzie do dziś z powodzeniem pełni swą rolę).

Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra
Budowa metra głębokiego w latach 50., przygotowywanie nurka do zejścia pod wodę, fot. archiwum Metroprojektu

1951 – od stycznia zaczęło działać Państwowe Przedsiębiorstwo Metroprojekt, powstałe z przekształcenia Biura Projektów SKM. Zaczęto opracowywać system trzech linii: Żoliborz – Mokotów, Praga – Ochota i Wola – Śródmieście (z możliwością przedłużenia w kierunku Grochowa). Z projektu SKM zachowano pomysł trzech równoległych linii w śródmieściu (z czego tylko linia pod Marszałkowską miała być realizowana w pierwszym etapie). W maju Rada Ministrów zmieniła granice Warszawy; obszar miasta zwiększył się ze 141 km² do 446 km². W sierpniu rozpoczęto budowę szybu w Ogrodzie Saskim i w kilku innych miejscach Śródmieścia oraz na Pradze. Pod koniec roku z podległych Ministerstwu Komunikacji jednostek zajmujących się inwestycją (Zarząd Budowy Metra, PPW Metroprojekt i PPW Metrobudowa) utworzono Zjednoczenie Budownictwa Przemysłowego Metrobudowa z siedzibą w gmachu przy ul. Marszałkowskiej 77/79.

1952 – ukończono Projekt wstępny linii I Etapu Metra w Warszawie, przewidujący powstanie mierzącego 7,5 km odcinka od placu Komuny Paryskiej (Wilsona) do placu Unii Lubelskiej oraz liczącej 3,5 km linii Próżna – Dworzec Wileński. Zakończenie budowy pierwszej części sieci zaplanowano na 1957 rok. Rozpoczęto budowę metodą odkrywkową tunelu z wylotem na Targówku.

1953 – rozstrzygnięcie zamkniętego konkursu architektonicznego SARP nr 192 na projekty szkicowe wnętrza stacji Metro w Warszawie. Za projekt stacji Plac Teatralny I nagrodę otrzymał zespół Jana i Anieli Bogusławskich i malarza Edmunda Czarneckiego. Za projekt stacji Ulica Targowa przyznano dwie II nagrody zespołom Jana Sokołowskiego i Michała Ptica-Borkowskiego. Ogłoszono również trzy otwarte konkursy na stacje: Plac Dzierżyńskiego, Śródmieście i Ulica Próżna. Wszystkie projekty wykonane były w obowiązującej stylistyce realizmu socjalistycznego. W październiku, na mocy uchwały Prezydium Rządu, wstrzymano prace nad inwestycją, do 1957 roku kontynuując jedynie budowę doświadczalnego odcinka na Targówku. W związku z zarzuceniem prac, wybudowane tunele zalano wodą, a zajezdnię metra przy ulicy Mieszka I przeznaczono na leżakownię win importowanych.

Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra
Stacja metra Plac Teatralny, praca nr 16, I nagroda w konkursie, autorzy: Jan Bogusławski, Aniela Bogusławska, Edmund Czarnecki, 1953; za „Architektura” 5/1953
Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra
Stacja metra Ulica Targowa, praca nr 17, III nagroda w konkursie, autorzy: Jan Bogusławski, Aniela Bogusławska,  Edmund Czarnecki, 1953; za „Architektura” 5/1953

1956 – koncepcja metra płytkiego, na głębokości 10 m, wykonana w Metrobudowie; jako pierwszy miał powstać odcinek od Huty Warszawa do placu Dzierżyńskiego (Bankowego).

1958 – projekt linii północ-południe opracowany przez Metrobudowę.

1959-1970 – okres prac studialnych, budowa przejścia podziemnego pod skrzyżowaniem Marszałkowskiej z Alejami Jerozolimskimi uwzględniającego przyszłe skomunikowanie ze stacją metra. W oficjalnej polityce brakowało jakichkolwiek decyzji odnoszących się do sieci metra, obowiązywał zakaz publikacji artykułów na temat jej budowy.

1974 – ówczesne władze podjęły decyzję o budowie metra, będącego obok Trasy Łazienkowskiej i Dworca Centralnego strategiczną inwestycją stolicy lat 70. Wytyczono trzy linie – lewobrzeżną, od Huty Warszawa do Kabat i dwie przechodzące przez Wisłę. Utworzono Dyrekcję Budowy Metra (DBM).

Budowa I linii metra w Warszawie: od projektu do realizacji

1975-1976 – w biurze Metroprojektu opracowano Założenia techniczno-ekonomiczne I linii metra, wykonując jednocześnie pierwsze wizualizacje kilku stacji. Z powodów ekonomicznych decyzją władz państwowych wstrzymano projektowanie i realizację I linii metra.

1979 – mimo zamrożenia inwestycji, SARP ogłosił Konkurs nr 630 na opracowanie koncepcji architektoniczno-plastycznej I linii metra w Warszawie. Przyznano dwie główne nagrody równorzędne dla zespołów pod kierunkiem Ryszarda Trzaski oraz Jasnej Strzałkowskiej-Ryszki. III nagrodę otrzymali Barbara i Andrzej Kaliszewscy.

Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra
Koncepcja architektoniczno-plastyczna I linii metra, praca konkursowa, 1979, autorzy: architekci Jasna Strzałkowska-Ryszka, Jerzy Blancard, Jan Beyga, artyści plastycy Piotr Perepłyś, Piotr Wilczyński

1982 – w lutym powołano pełnomocnika rządu do spraw metra. 7 czerwca podpisano umowę z ZSRR o pomocy przy budowie metra. Rosjanie zobowiązali się do przekazania Warszawie 90 darmowych wagonów. 23 grudnia Rada Ministrów podjęła uchwałę o budowie I linii. Opracowano projekt trasy o długości 23 km, z 23 stacjami, oznaczonymi symbolami od A-1 (Kabaty) do A-23 (Huta Warszawa).

1983 – 15 lutego powołano Generalną Dyrekcję Budowy Metra z siedzibą przy ul. Marszałkowskiej 77/79. Powstała koncepcja architektoniczno-plastyczna I linii metra wykonana przez zespół autorski: Jasna Strzałkowska-Ryszka, Jerzy Blancard, Lech Kłosiewicz, Andrzej Pańkowski oraz projekt systemu otwartego informacji wizualnej, autorstwa artystów Jerzego Bojara i Romana Duszka, identycznej dla wszystkich stacji. Główną zasadą funkcjonalną projektu było umożliwienie niezakłóconego przepływu pasażerów, czytelny system informacji oraz kolorystyczna identyfikacja stacji, zaprojektowanych w dwóch typach: stacji szeregowych (odcinek ursynowski) i węzłowych (stacje Wilanowska i Centrum). Ukończenie I linii przewidywano na rok 1994. 15 kwietnia 1983 wbito pierwszy pal na trasie wykopu na Ursynowie. Tego roku w konkursie ogłoszonym przez Społeczny Komitet Budowy Metra wybrano także znak graficzny podziemnej kolejki. Wygrał używany do dziś znak Witolda Popiela.

1983-1985 – powstały projekty wstępne wnętrz stacji (od A-1 do A-10) wykonane w Metroprojekcie. Główny projektant J. Strzałkowska-Ryszka oraz zespół: architekt J. Blancard, architekt i artysta plastyk L. Kłosiewicz, artysta A. Pańkowski, architekci: K. Nowak, W. Kielski (stacja A-3), A. Szymkiewicz (stacja A-1 i A-8), Cz. Barabasz (stacja A-9), W. Stankiewicz (stacja A-10), J. Kobyliński (stacja A-10). Koncepcję plastyczną ceramicznej dekoracji opracowali A. Drzewiecki, K. Jachiewicz, P. Szeliński.

1986 – rozstrzygnięto Konkurs SARP nr 691 na architektoniczny projekt koncepcyjny centralnej stacji Metro A-13 wraz z zespołem usług ogólnomiejskich pod placem Defilad. Nagrodę otrzymał zespół: Andrzej Domański, Alina i Janusz Kołaczkowscy, Teresa Nieupokojew. Wyróżnienie przyznano zespołowi w składzie: Jasna Strzałkowska-Ryszka, Lech Kłosiewicz, Mariusz Gantner, Jerzy Blancard, których projekt wyróżniał się wejściem w kształcie oktogonalnej, ściętej piramidy ze szkła.

1990 – powstała koncepcja architektoniczno-plastyczna stacji śródmiejskich od A-11 do A-17 autorstwa zespołu Metroprojektu: Jasna Strzałkowska-Ryszka – główny projektant oraz J. Blancard, R, Bojar, J. Porębski. Do 1994 wykonano projekty realizacyjne wnętrz stacji.

Metro w Warszawie: historia warszawskiego metra
Nigdy niepublikowana koncepcja architektoniczno-plastyczna śródmiejskiej stacji Plac Konstytucji, autorzy: architekci Jasna Strzałkowska-Ryszka (główny projektant), Jan Beyga, Jerzy Blancard, Mariusz Gantner, Krystyna Jonak; architekt plastyk Ryszard Bojar, artysta plastyk Jerzy Porębski, il. dzięki uprzejmości autorów

1995 – 7 kwietnia oddano do użytku pierwszy odcinek o długości 11 km, od stacji Kabaty do Politechniki.

1998 – oddana do użytku stacja Centrum, wykonana według projektu Jasnej Strzałkowskiej-Ryszki z zespołem.

2001 – do ruchu zostały włączone stacje – Świętokrzyska, projektu Krystyny Jonak i Lecha Kłosiewicza z zespołem oraz Ratusz (obecnie Ratusz-Arsenał), projektu Zdzisława Kostrzewy.

2003
– z początkiem roku Metro Warszawskie przekształcono w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Pociągi kolei podziemnej od 20 grudnia zaczęły kursować do stacji Dworzec Gdański, zbudowanej według projektu Stefana Kuryłowicza z zespołem APA Kuryłowicz & Associates.

2005
– 8 kwietnia rozpoczęto eksploatację stacji Plac Wilsona, o efektownej architekturze projektu Andrzeja Chołdzyńskiego, symbolicznie nawiązującej do nazwy i historii Żoliborza.

2006 – 23 sierpnia władze Warszawy zadecydowały o lokalizacji stacji odcinka centralnego II linii metra, o długości około 6 km, łączącego Rondo Daszyńskiego z Dworcem Wileńskim, pomiędzy którymi zaplanowano przystanki: Rondo ONZ, Świętokrzyska, Nowy Świat, Powiśle, Stadion. 29 grudnia uruchomiono odcinek I linii do stacji Marymont.

2007 – 27 kwietnia Metro Warszawskie przekazało do Urzędu Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich (UOPWE) ogłoszenie o jednoetapowym konkursie na wykonanie Uproszczonego Projektu Koncepcyjnego realizacji odcinka centralnego II linii metra w Warszawie od ronda Daszyńskiego do Dworca Wileńskiego. 17 września sąd konkursowy najwyżej ocenił pracę przygotowaną przez: Metroprojekt oraz AMC – Andrzej M. Chołdzyński.

2008 – 23 kwietnia pociągi zaczęły dowozić pasażerów na stację Słodowiec. 25 października oddano do użytku trzy ostatnie przystanki: Stare Bielany, Wawrzyszew i Młociny z węzłem przesiadkowym. Tym samym po ćwierćwieczu zakończono budowę I linii metra warszawskiego.

 

Stacje I linii metra w Warszawie i ich projektanci [GALERIA]

Tagi:
Autor: Piotr Kibort
Nagroda Architektoniczna Prezydenta Warszawy 2022: finaliści Jury 8. edycji Nagrody Architektonicznej Prezydenta m.st. Warszawy nominowało w konkursie 18 realizacji i wydarzeń. Teraz głos mają mieszkańcy. Swoich faworytów można wybierać do 27 maja.
Trzecia linia metra w Warszawie Trzecia linia metra ma połączyć Stadion Narodowy z Gocławiem. Trwają prace koncepcyjne nad jej przebiegiem. Projektanci z ILF Consulting Engineers Polska przedstawili właśnie propozycję lokalizacji nowych stacji.
Warszawa przejmuje Szpiegowo. Budynek ma służyć uchodźcom z Ukrainy 11 kwietnia upłynął termin dobrowolnego wydania przez Rosję tzw. Szpiegowa, warszawskiego osiedla zajmowanego niegdyś przez rodziny radzieckich dyplomatów. Nieruchomość na wniosek prezydenta miasta zajął komornik.
Aleja tysiąca drzew w Warszawie: nowy projekt WXCA Ulica Kondratowicza na warszawskim Targówku przejdzie prawdziwą rewolucję. W związku z zakończeniem budowy kolejnego odcinka II linii metra tereny wzdłuż arterii zyskają całkiem nowe zagospodarowanie. Projekt przebudowy przygotowała pracownia WXCA.
Wszystkie rzeki Warszawy Jakie rzeki na przestrzeni dziejów płynęły przez Warszawę? Które z nich wciąż istnieją, tyle że ukryte głęboko pod ziemią? I czy jest sens, by dziś na powrót je odsłaniać? Między innymi na pytania starają się odpowiedzieć kuratorzy wystawy „Niech płyną! Inne rzeki Warszawy”, którą do 29 maja można oglądać w stołecznym Muzeum Woli.
Stalowa 39 / Warszawa Wartością założenia jest jego otwartość. Architekci starali się wskrzesić rolę społeczną podwórek praskich, pełniących niegdyś zróżnicowane funkcje. O nowej realizacji Decorum / AZT Architekci pisze Jerzy S. Majewski.