Spis treści
Gdy we Wrocławiu powstawały osiedla WuWa, Sępolno czy Szczepin, w Zabrzu zabudowano zachodnią część miasta.
Skrzydła budynków tworzą tu bramę
Plac Słowiański, Zabrze, woj. śląskie. czy to plac, skwer? Jego najważniejszym elementem jest całe osiedle: modernistyczny zespół mieszkaniowy, którego skrzydła zbiegają się nad ulicą Wyspiańskiego, tworząc przejazdową bramę. To rozwiązanie sprawia, że plac nie kończy się na swojej pierzei. Przechodzi w ulicę, a zabudowa organizuje ruch i przestrzeń po obu jej stronach.
Założenie powstało w zachodniej części ówczesnego Zabrza, w obrębie ulic dzisiejszych Wolności, Piłsudskiego, Pokoju i Wyspiańskiego. Plany zabudowy datowane są na lata 1927–1928. Zleceniodawcą było Górnośląskie Przedsiębiorstwo Budowlane w Opolu, działające w Zabrzu. Dokumentacja konserwatorska podaje inwestora i wykonawcę późniejszych prac, ale nie wskazuje nazwiska autora projektu całego zespołu. Moritz Wolf prowadził miejskie prace nad planami regulacyjnymi, a Albert Krawietz działał jako architekt w Miejskim Urzędzie Budowlanym.
Nie ma jednak podstaw, by bez zastrzeżeń przypisać któremukolwiek z nich autorstwo osiedla - czytamy na stronie wkz.katowice.pl
Proste opaski okienne, poziome pasy cokołów i powściągliwe dachy
Kompozycja składa się z czterech skrzydeł podzielonych na segmenty. Dwa z nich tworzą pierzeje placu, a dwa biegną wzdłuż ulicy Wyspiańskiego. Zespół obejmuje adresy przy placu Słowiańskim 1–5, Wyspiańskiego 1–9 oraz Wolności 149. Budynki mają trzy kondygnacje, piwnice i poddasza; wzniesiono je w konstrukcji murowanej. Część elewacji wykończono cegłą klinkierową, pozostałe otynkowano. Proste opaski okienne, poziome pasy cokołów i powściągliwe dachy podkreślają użytkowy charakter architektury. Miasto opisuje założenie jako przykład funkcjonalistycznej zabudowy w duchu Neues Bauen: oszczędnej w dekoracji, opartej na logice układu i funkcji.
Przewiązka nad Wyspiańskiego porządkuje ruch
Najbardziej charakterystyczny fragment to przewiązka nad Wyspiańskiego. Wsparta na żelbetowych słupach łączy skrzydła i tworzy bramę nad ulicą; obok znajdują się dwa dodatkowe łączniki z szerokimi przejściami. To rozwiązanie porządkuje ruch. Miejski program opieki nad zabytkami wpisuje ten zespół w szersze międzywojenne porządkowanie i regulację układu Zabrza.
W mieszkaniach: instalacje sanitarne, wanny i toalety
Dokumenty mówią też o standardzie, który dziś łatwo przeoczyć. Budynki miały instalacje sanitarne i sieć wodno-kanalizacyjną; w aktach odnotowano zamówienia na wanny, toalety, umywalki i zlewozmywaki. Od strony dzisiejszej ulicy Wolności zaplanowano w 1927 roku delikatesy. Rok później lokal przebudowano na sklep kolonialny Stefana Burka. Osiedle nie było więc wyłącznie sypialnią: parter przy głównej ulicy przewidziano również dla usług.
Ciemna karta historii Placu Słowiańskiego: pomnik
Historia placu ma także ciemniejszy rozdział. Pierwotna nazwa, Michaeltorplatz, czyli plac Bramy Michała, pochodziła od dawnej Michaelstraße. W marcu 1933 roku odsłonięto tu pomnik Horsta Wessela, działacza nazistowskiego; jego projekt przypisano rzeźbiarzowi Siegmundowi Mayerowi. W 1939 roku plac nosił już nazwę Horst-Wessel-Platz, a obecne miano — Plac Słowiański — obowiązuje od 1945 roku.
W 1939 roku zapadła także decyzja o budowie dwóch bliźniaczych domów przy dawnej Jeenelstraße, dzisiejszej Wyspiańskiego 7 i 9. Powstało w nich łącznie 15 mieszkań; projekty zatwierdzał architekt z Bytomia Friedrich Meyer, a budowę zakończono w 1941 roku.
Zespół nie pozostał niezmieniony. Przy Wyspiańskiego 10 dobudowano w latach 1974–1976 blok, który — jak ocenił konserwator — nie ma wartości historycznych.
W 2000 roku przebudowano część budynku pod adresem Plac Słowiański 1. Mimo tych zmian układ bramy, pierzei i skrzydeł nadal czytelnie pokazuje międzywojenną ideę: połączyć zwarte mieszkanie w centrum z usługami i dobrze zaprojektowanymi ciągami miejskimi.
Zabrze. Plac w rejestrze zabytków
W 2020 roku zespół przy Wolności 149, placu Słowiańskim i Wyspiańskiego wpisano do rejestru zabytków województwa śląskiego.
Tekst powstał przy wsparciu AI.
Źródła lokalne i archiwalne: decyzja Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 2020 roku, miejski Program Opieki nad Zabytkami Zabrza oraz materiały prasowe Dziennika Zachodniego i lokalnego wydania Naszego Miasta, w tym tekst o zachowanych aktach przedwojennej policji budowlanej.
Zobacz też inne zdjęcia z Zabrza: Kościół św. Józefa, gdzie światło jest materiałem budowlanym.
45
