Spis treści
ZUS buduje nowoczesne mieszkania na Ochocie
W latach 30. Zakład Ubezpieczeń Społecznych był ważnym inwestorem mieszkaniowym. Nowoczesne domy ZUS powstawały w wielu częściach Warszawy, w tym na szybko rozbudowującej się Ochocie. Przy Niemcewicza architekt Jan Stefanowicz zaprojektował wielki kompleks podporządkowany zasadom funkcjonalizmu. Zamiast dekoracji liczyły się proporcje, rytm okien, układ balkonów, światłocień i racjonalne rozplanowanie przestrzeni. Prace ruszyły w 1937 roku. Elewacje wykończono w tynku szlachetnym.
Zobacz także: Kształt jest niestandardowy, bo wszyscy chcieli mieszkać od frontu - cała 40-osobowa spółdzielnia
Budowa trwała aż dwa lata, zakończyła się dopiero w 1939 roku. Do dziś adres jest zupełnie niepozorny - z zewnątrz jawi się jako prosta, choć dość długa kamienica. W głębi działki odchodzą od niej jednak lekko falujące odnogi, poprowadzone tak, by złączyły się z sąsiadami po przeciwległej stronie. Niewykluczone, że prześwity w parterze powstały już w myśl zabezpieczeń przez potencjalną wojną - otwarte przestrzenie łatwiej było przewietrzyć w przypadku ataku gazowego.
Wprowadzka tuż przed wojną
Mieszkańcy zdążyli wprowadzić się do nowych mieszkań tuż przed wybuchem wojny. Była to jedna z ostatnich zakończonych przed wojną inwestycji Ochoty. W przeciwieństwie do ogromnej części zabudowy dzielnicy, kompleks przy Niemcewicza przetrwał Powstanie Warszawskie.
Adres odegrał jednak w pierwszych godzinach powstania ważną rolę. Do bloków ZUS przy Niemcewicza 7/9 ściągały oddziały IV Obwodu AK Ochota dowodzonego przez ppłk. Mieczysława Sokołowskiego "Grzymałę". Jeden z uczestników walk, Zbigniew Ślarzyński, wspominał po latach przechodzenie pod ostrzałem do ogromnego zespołu i zgromadzonych na jego dziedzińcu powstańców. Około godziny 2 w nocy 2 sierpnia grupa licząca około 700 ludzi wyruszyła stąd w kierunku Lasów Sękocińskich.
Dokumenty pod podłogą
Wojenna przeszłość domu odezwała się w 2014 roku. Podczas remontu jednego z mieszkań właściciele znaleźli pod podłogą tekturową kopertę. W środku znajdowało się blisko dwadzieścia rękopisów i maszynopisów z lat 1943-1944. Muzeum Powstania Warszawskiego ustaliło wówczas, że były to dokumenty związane z batalionem "Parasol", a w lokalu działał podczas okupacji punkt konspiracyjny. Archiwalia przekazano do zbiorów muzeum.
Zobacz także: To najbardziej kolorowy ZUS w Polsce. Przypomina o jednej ważnej rzeczy
Przez niemal pół wieku z adresem związany był także pisarz Janusz Krasiński, więzień Auschwitz, Dachau, a po wojnie również więzień władz komunistycznych. Mieszkał i tworzył przy Niemcewicza 7/9 do śmierci w 2012 roku; w 2015 roku na domu odsłonięto poświęconą mu tablicę.
Zespół znajduje się dziś w gminnej ewidencji zabytków. Mimo remontów nadal można w nim odnaleźć oryginalne lastryko, tynki i modernistyczne detale.
Architekt Jan Stefanowicz
Stefanowicz (1892-1978) należał do pokolenia architektów, które wprowadzało funkcjonalizm do polskiej architektury mieszkaniowej. Studiował na Politechnice w Rydze, po odzyskaniu niepodległości pracował w Warszawie, m.in. jako asystent Stanisława Noakowskiego na Politechnice Warszawskiej. W 1926 roku znalazł się wśród twórców Stowarzyszenia Architektów Polskich i został jego pierwszym prezesem. W latach 1932-1937 pracował natomiast w Gdyni, uczestnicząc w pracach nad planem urbanistycznym szybko rozwijającego się miasta.
Do jego najważniejszych warszawskich realizacji należą Dom Spółdzielni Artystów Plastyków przy Filtrowej 83, dom mieszkalny przy Słupeckiej 4 oraz zespół spółdzielni "Odrodzenie", znany dziś jako Szare Domy, przy Rakowieckiej, Łowickiej i Fałata. Projektował również poza Warszawą - w jego dorobku znalazły się m.in. budynki w Gdyni, hala targowa w Końskich i szkoła w Siemiatyczach. Mimo znaczącego dorobku jego nazwisko nie przebiło się do powszechnej świadomości.
