Architektura na święto Niepodległości. Najważniejsze polskie budynki od 1918 roku

W poszukiwaniu architektury najważniejszej

Od ponad trzech dekad dokumentujemy, oceniamy i promujemy najciekawszą polską architektury. W 2018 roku – na stulecie odzyskania niepodległości – zaprosiliśmy architektów, badaczy i krytyków do wspólnego przygotowania wyboru stu najważniejszych obiektów z lat 1918–2018. Każdej osobie powierzyliśmy jedną dekadę oraz wskazanie dziesięciu realizacji szczególnie istotnych dla jej obrazu. Wyboru dokonywali Krzysztof Ingarden (1918-1927), Michał Wiśniewski (1928 - 1937), Zbigniew Paszkowski (1938 -1947), Łukasz Wojciechowski (1948 -1957), Ryszard Nakonieczny (1958 -1967), Ewa Kuryłowicz (1968-1977), Konrad Kucza-Kuczyński (1978-1987), Maciej Miłobędzki (1988-1997) Grzegorz Stiasny (1998-2007) oraz Monika Arczyńska (2008-2018).

Powstało zestawienie różnorodne pod względem skali, funkcji i architektonicznego języka. Obok reprezentacyjnych gmachów znalazły się szkoły, domy, osiedla, kościoły, zakłady przemysłowe i obiekty sportowe. Są tu realizacje powszechnie rozpoznawalne, ale też takie, których znaczenie warto przypominać. Są budynki zachowane, przekształcone i utracone.

Przeczytaj więcej o znikających ikonach polskiej architektury: Spieszmy się kochać budynki, tak szybko odchodzą. 9 wyburzonych ikon architektury, za którymi tęsknimy najbardziej

Wybór obejmuje także polskie realizacje poza obecnymi granicami kraju oraz założenia urbanistyczne, krajobrazowe i przestrzenie publiczne.

Ta setka świetnie pokazuje losy historii polskiej architektury - poszukiwanie stylów, uwikłania społeczne i polityczne, walkę o piękno i nowoczesność, ale też działania niewidzialnej ręki rynku, zmienność trendów, społeczne upodobania i walkę z presją wyburzenia. Część z tych budynków musiały ustąpić miejsca innym - bardziej efektywnym, nowocześniejszym, bardziej akceptowalnym. Poszczególne realizacje pozwalają zobaczyć, jak bardzo architektura jest zależna i jak bardzo o swoją niezależność walczy.

Jakie budynki z ostatniej dekady pasują do tej listy?

Przypominając listę przygotowaną na stulecie, chcemy też otworzyć dyskusje o to, które współczesnej realizacje zapamiętamy na dłużej. Jakie dziesięć obiektów należałoby dopisać do niej w 2028 roku? Czy powinniśmy szukać tych, które najtrafniej pokazują przemiany polskiej architektury i przez to zasługują na trwałe miejsce w jej historii? Może chodzi o te, które wzbudziły najbardziej gorące dyskusje? Albo te najczęściej nagradzane?

Wśród naturalnych kandydatów pojawiają się takiej realizacje jak Park Akcji Burza zaprojetkowany przez pracownie Archigrest i topoScape, laureat Grand Prix konkursu ŻYCIE w ARCHITEKTURZE z 2025 roku oraz Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Ale przecież fantastycznych budynków jest znacznie, znacznie więcej. Tylko które z nich powinny trafić na listę 10 realizacji z dekady 2019-2028?

Przeczytaj więcej: Oto zwycięzcy Życia w Architekturze 2025! Grand Prix dla Parku Akcji Burza w Warszawie

Zapraszamy do dyskusji w naszych mediach społecznościowych — do zgłaszania propozycji i argumentów, które za nimi przemawiają. Niech to będzie pierwszy etap rozmowy o tym, co ważne w polskiej architekturze obecnej dekady.

100 budynków na 100-lecie niepodległości

Poniżej przypominamy wszystkie sto pozycji. Zachowujemy podział na dekady oraz daty podane w pierwotnym zestawieniu. Zakresy dat mogą obejmować projektowanie i realizację, dlatego nie zawsze mieszczą się w granicach przypisanej dekady. Przy modernizacji podajemy czas przeprowadzenia prac.

1918–1927

1. Schronisko Murowaniec na Hali Gąsienicowej — 1921–1925. Projekt: Zygmunt Kalinowski.
2. Pawilon Zakładów Doświadczalnych Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie — 1925–1926. Projekt: Jan Koszczyc Witkiewicz.
3. Szkoła Rzemiosł i Gospodarstwa Domowego w Warszawie, pierwszy etap — 1919–1926. Projekt: Romuald Gutt.
4. Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie — 1922–1923. Projekt: Tadeusz Tołwiński.
5. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem — 1913–1922. Projekt: Franciszek Mączyński, Stanisław Witkiewicz.
6. Pawilon Polski na wystawie paryskiej — 1925. Projekt: Józef Czajkowski; wnętrza: Wojciech Jastrzębowski, Karol Stryjeński, Edward Trojanowski i inni; panneau: Zofia Stryjeńska.
7. Bank Pocztowej Kasy Oszczędności w Krakowie — 1922–1925. Projekt: Adolf Szyszko-Bohusz.
8. Instytut Aerodynamiczny Politechniki Warszawskiej — 1925–1926. Projekt: Franciszek Lilpop, Karol Jankowski.
9. Dworzec kolejowy w Gdyni, nieistniejący — 1921–1926. Projekt: Romuald Miller.
10. Dom pracowników banku PKO w Krakowie — 1925–1927. Projekt: Adolf Szyszko-Bohusz.

1928–1937

11. Kościół św. Rocha w Białymstoku — 1927–1944. Projekt: Oskar Sosnowski.
12. Zespół mieszkaniowy Zakładu Pensyjnego dla Funkcjonariuszy we Lwowie — 1926–1928. Projekt: Witold Minkiewicz.
13. Pensjonat Patria w Krynicy-Zdroju — 1932–1934. Projekt: Bohdan Pniewski.
14. Budynek ZUS w Gdyni — 1934–1936. Projekt: Roman Piotrowski.
15. Zamek Prezydenta RP w Wiśle — 1929–1930. Projekt: Adolf Szyszko-Bohusz; wnętrza: Włodzimierz Padlewski, Andrzej Pronaszko.
16. Dom Pracowników Urzędu Skarbowego w Katowicach, tzw. Drapacz Chmur — 1929–1934. Projekt: Mieczysław Kozłowski; konstrukcja: Stefan Bryła.
17. Gmach Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego w Katowicach — 1922–1929. Projekt: Kazimierz Wyczyński, Ludwik Wojtyczko, Stefan Żeleński, Piotr Jurkiewicz.
18. VII Kolonia Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej na Żoliborzu — 1932–1934. Projekt: Barbara i Stanisław Brukalscy.
19. Centralny Instytut Wychowania Fizycznego w Warszawie — 1928–1930. Projekt: Edgar Norwerth.
20. Dom Lachertów w Warszawie — 1928–1929. Projekt: Bohdan Lachert, Józef Szanajca.

1938–1947

21. Pawilon Polski na wystawie światowej w Nowym Jorku — 1939. Projekt: Jan Cybulski, Jan Gralinowski, przy udziale malarza Felicjana Kowarskiego.
22. Biblioteka Jagiellońska w Krakowie — 1931–1939. Projekt: Wacław Krzyżanowski.
23. Dom Plastyków w Krakowie — 1934–1939. Projekt: Adolf Szyszko-Bohusz.
24. Muzeum Narodowe w Krakowie — 1922–1939. Projekt koncepcyjny: Adolf Szyszko-Bohusz; projekt konkursowy: Bolesław Szmidt, Juliusz Dumnicki, Janusz Juraszyński; projekt wykonawczy: Edward Kreisler, Czesław Boratyński.
25. Muzeum Śląskie w Katowicach, rozebrane przez niemieckich okupantów — 1936–1939. Projekt: Karol Schayer.
26. Dom Żeglarza Polskiego w Gdyni — 1937–1939. Projekt: Bohdan Damięcki, Tadeusz Sieczkowski.
27. Dom Funduszu Emerytalnego Pracowników Banku Gospodarstwa Krajowego w Gdyni — 1936–1939. Projekt: Stanisław Ziołowski.
28. Tor Wyścigów Konnych na Służewcu w Warszawie — 1931–1939. Projekt: Zygmunt Plater-Zyberk z zespołem.
29. Szklany Dom w Warszawie — 1938–1941. Projekt: Juliusz Żórawski.
30. Zespół zabudowy kamienicowej w rejonie alei Słowackiego i Parku Krakowskiego w Krakowie, ze szczególnym wskazaniem kamienicy przy ul. Żuławskiego 5

1948–1957

31. Gmach Komitetu PZPR w Warszawie — 1948–1951. Projekt: Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński, Eugeniusz Wierzbicki.
32. Kino Muranów w Warszawie — 1951–1955. Projekt: Zygmunt Kleyff, Michał Ptic-Borkowski; rzeźby: Danuta Tomaszewska-Kolarska, Wiktoria Iljin, Agatina Skonieczna.
33. Plac Konstytucji w Warszawie — 1950–1952. Projekt: Stanisław Jankowski, Jan Knothe, Józef Sigalin, Zygmunt Stępiński.
34. Cmentarz Żołnierzy Armii Radzieckiej w Warszawie — 1949–1950. Projekt: Bohdan Lachert, Irma Ignaczak, Irena Czarkowska; rzeźby: Jerzy Jarnuszkiewicz, Stanisław Lisowski; zieleń: Zofia Dworakowska, Władysław Niemirski.
35. Dom Metalowca w Świętochłowicach — 1953–1956. Projekt: Henryk Buszko, Aleksander Franta, Jerzy Gottfried.
36. Plac Zebrań Ludowych, obecnie plac Zamkowy, w Lublinie — 1954. Projekt: Miastoprojekt Warszawa — Jerzy Brabander, Mieczysław Kuzma, Józef Chodaczek, Jerzy Gajewski, Wojciech Kobyliński, Wacław Kłapa, Zygmunt Kropisz, Jerzy Pawłowski.
37. Wydział Mechaniczny Politechniki Wrocławskiej — 1949–1953. Projekt: Andrzej Frydecki.
38. Schronisko na Polanie Chochołowskiej — 1951–1953. Projekt: Anna Górska.
39. Dzielnica mieszkaniowa przy ul. Starokunowskiej w Ostrowcu Świętokrzyskim — około 1952. Projekt: Zbigniew Filipow, Zofia Garlińska, D. Nowak.
40. Stadion Dziesięciolecia w Warszawie, nieistniejący — 1954–1955. Projekt: Jerzy Hryniewiecki, Marek Leykam, Czesław Rajewski; konstrukcja: Konstanty Jankowski. Projekt konkursowy Zbigniewa Ihnatowicza i Jerzego Sołtana.

1958–1967

41. Willa Lipińskich we Wrocławiu — 1960–1963. Projekt: Witold Lipiński.
42. Supersam w Warszawie, nieistniejący — 1959–1962. Projekt: Jerzy Hryniewiecki, Maciej Krasiński, Ewa Krasińska; konstrukcja: Wacław Zalewski, Andrzej Żórawski.
43. Kościół św. Ducha w Chorzowie — 1958–1959. Projekt: Mieczysław Król, Zygmunt Winnicki, Jerzy Winnicki; konstrukcja: Franciszek Klimek.
44. Hotel Cracovia i kino Kijów w Krakowie — 1965–1967. Projekt: Witold Cęckiewicz z zespołem; konstrukcja: Jerzy Tombiński, Adam Turczyński.
45. Osiedle E-2 w Tychach — 1961–1962. Projekt urbanistyczny: Hanna Adamczewska, Wacław Jaciow, Kazimierz Wejchert; projekt architektoniczny: Karol Fojcik, Stanisław Rewers, Kazimierz Wejchert.
46. Pawilon usługowy na osiedlu E-2 w Tychach — 1961–1963. Projekt: Marek Dziekoński.
47. Szkoła Podstawowa nr 87 im. Henryka Jordana w Krakowie-Nowej Hucie — 1961. Projekt: Józef Gołąb.
48. Zakłady tkackie Runotex w Kaliszu — 1962. Projekt: Jerzy Główczewski, Stanisław Sikorski; konstrukcja: Wacław Zalewski, Zenon Zieliński; Biuro Studiów i Projektów Typowych Budownictwa Przemysłowego w Warszawie.
49. Pawilon dworca Powiśle w Warszawie — 1964. Projekt: Arseniusz Romanowicz, Piotr Szymaniak.
50. Hale treningowe AWF w Warszawie — 1962–1964. Projekt: Wojciech Zabłocki; konstrukcja: Stanisław Kuś.

1968–1977

51. Hala widowiskowo-sportowa Spodek w Katowicach — 1964–1971. Projekt: Maciej Gintowt, Maciej Krasiński oraz zespół Biura Studiów i Projektów Typowych Budownictwa Przemysłowego w Warszawie.
52. Budynek ASP w Łodzi — 1976. Projekt: Bolesław Kardaszewski.
53. Osiedle Przyczółek Grochowski w Warszawie — 1969–1973. Projekt: Zofia i Oskar Hansenowie.
54. Dworzec Centralny w Warszawie — 1972–1975. Projekt: Arseniusz Romanowicz, Piotr Szymaniak.
55. Kampus Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu — 1967–1973. Projekt: Ryszard Karłowicz, Witold Benedek, Konrad Kucza-Kuczyński, Zenon Buczkowski, Andrzej Jaworski, Bogdan Popławski, Marek Różański, Wincenty Szober, Lech Kłosiewicz.
56. Osiedle Plac Grunwaldzki we Wrocławiu — 1967–1975. Projekt: Jadwiga Grabowska-Hawrylak, Zdzisław Kowalski, Włodzimierz Wasilewski; konsultacje: Jerzy Hryniewiecki.
57. Dom własny Jana Szpakowicza w Zalesiu Dolnym — 1967–1971. Projekt: Jan Szpakowicz.
58. Ośrodek Obliczeniowy ZETO w Warszawie — 1974. Projekt: Halina Skibniewska, Alicja Lewandowska.
59. Kościół Matki Bożej Królowej Polski w Krakowie-Bieńczycach, tzw. Arka Pana — 1967–1977. Projekt: Wojciech Pietrzyk.
60. Pawilon SARP przy pałacu Zamoyskich w Warszawie — 1969. Projekt: Marek Bieniewski, Jerzy Józefowicz, Krzysztof Moldzyński, Włodzimierz Panorski, Jerzy Przeradowski, Władysław Wierzbicki.

1978–1987

61. Kościół Wniebowstąpienia na Ursynowie w Warszawie — 1980–1989. Projekt: Marek Budzyński, Zbigniew Badowski.
62. Osiedle Ursynów Północny w Warszawie — 1975–1978. Projekt: Marek Budzyński z zespołem.
63. Hotel Marriott w Warszawie — 1977–1991. Projekt: Tadeusz Stefański, Jerzy Skrzypczak, Andrzej Bielobradek.
64. Kościół Miłosierdzia Bożego przy ul. Żytniej w Warszawie — 1983. Projekt: m.in. Jacek Cybis, Marek Eibel, Stanisław Sołtyk, Wojciech Szymborski, Stefan Wrona; nadzór: Jan Mroziński.
65. Teatr Muzyczny w Gdyni — 1979. Projekt: Józef Chmiel, Daniel Olędzki.
66. Budynek mieszkalny przy ul. Karowej 18 w Warszawie — 1978. Projekt: Henryk Dąbrowski, Jerzy Kuźmienko, Janusz Nowak, Piotr Sembrat, Adam Snopek.
67. Kościół Ecce Homo św. Brata Alberta w Krakowie — 1982–1985. Projekt: Wojciech Kosiński, Marzena Popławska.
68. Kościół Ducha Świętego w Tychach — 1982. Projekt: Stanisław Niemczyk.
69. Kościół św. Jadwigi Królowej w Krakowie — 1979–1987. Projekt: Romuald Loegler, Jacek Czekaj.
70. Kościół Niepokalanego Serca Marii w Otwocku-Śródborowie — 1984. Projekt: Małgorzata Handzelewicz-Wacławek, Zbigniew Wacławek.

1988–1997

71. Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie — 1993–1994. Projekt: Arata Isozaki & Associates oraz K. Ingarden – J. Ewý & Jet Atelier.
72. Budynek usługowy Solpol we Wrocławiu — 1992–1993. Projekt: Wojciech Jarząbek, Paweł Jaszczuk, Jan Matkowski, Jacek Sroczyński.
73. Centrum Komputerowe — siedziba firmy Hector w Warszawie — 1994–1995. Projekt: Stefan Kuryłowicz, Piotr Kuczyński, Ewa Kuryłowicz, Tomasz Gientka, Małgorzata Szatkowska-Gryta, Fryderyk Szymański.
74. Biurowiec Curtis Plaza w Warszawie — 1992. Projekt: Romuald Welder, Mirosław Kartowicz.
75. Cerkiew greckokatolicka Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Białym Borze — 1992–1997. Projekt: Jerzy Nowosielski, Bogdan Kotarba.
76. Wyższe Seminarium Duchowne Zgromadzenia Księży Zmartwychwstańców w Krakowie — 1985–1993. Projekt: Dariusz Kozłowski, Wacław Stefański, Maria Misiągiewicz.
77. Dom w Podgórzu koło Kazimierza — 1987–1991. Projekt: Czesław Bielecki, Jerzy Heymer.
78. Centrum handlowo-usługowe Kolmex w Warszawie — 1990–1992. Projekt: Tadeusz Spychała z zespołem.
79. Zespół mieszkalny przy ul. Hozjusza 1/3/5 w Warszawie — 1993–1996. Projekt: JEMS Architekci.
80. Dom Pomocy Społecznej im. św. Brata Alberta w Warszawie — 1984–1993. Projekt: Wojciech Hermanowicz, Tomasz Lechowski, Marek Żarski, Janusz Jaworski, Elżbieta Latek-Lechowska, Małgorzata Łukasiewicz-Traczyńska.

1998–2007

81. Dom pogrzebowy Brama do Miasta Zmarłych na cmentarzu Batowickim w Krakowie — 1993–1998. Projekt: Romuald Loegler z zespołem.
82. BRE Bank w Bydgoszczy — 1998–1999. Projekt: Bulanda Mucha Architekci.
83. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego — 1996–2000. Projekt: Marek Budzyński, Zbigniew Badowski.
84. Centrum Giełdowe w Warszawie — 1998–2000. Projekt: Andrzej M. Chołdzyński, Stanisław Fiszer.
85. Biurowiec Focus-Filtrowa w Warszawie — 1998–2000. Projekt: Autorska Pracownia Architektury Kuryłowicz & Associates.
86. Siedziba Agory w Warszawie — 2000–2001. Projekt: JEMS Architekci.
87. Bolko Loft w Bytomiu — 2002–2003. Projekt: medusa group, Przemo Łukasik.
88. Założenie pomnikowe na terenie byłego niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu — 2003–2004. Projekt: Andrzej Sołyga, Zdzisław Pidek, Marcin Roszczyk, Monika Chylińska, DDJM Biuro Architektoniczne.
89. Zespół apartamentowy Jurata 5 w Juracie — 2004. Projekt: Arch-Deco.
90. Dom Aatrialny w Opolu — 2003–2006. Projekt: KWK Promes, Robert Konieczny.

2008–2018

91. Centrum Informacji Naukowej i Biblioteka Akademicka w Katowicach — 2009–2011. Projekt: HS99.
92. Międzynarodowe Centrum Kongresowe w Katowicach — 2010–2015. Projekt: JEMS Architekci.
93. Woonerf przy ul. Zacisze w Łodzi — 2017. Pomysłodawca: Paweł Jędrachowicz; projekt: Zarząd Inwestycji Miejskich, Bartosz Zimny, Edyta Westrych-Maćkowiak.
94. Ścieżka rekreacyjna nad Wisłą w Warszawie, na prawym brzegu między mostami Łazienkowskim i Grota-Roweckiego — 2010–2011. Inicjator: Marek Piwowarski; nadzór nad wykonaniem: Marek Piwowarski, Jarosław Matusiak, Renata Kuryłowicz
95. Zespół mieszkaniowy Małe Naramowice w Poznaniu — 2007–2009. Projekt: ARÉ Stiasny & Wacławek.
96. Służewski Dom Kultury w Warszawie — 2010–2013. Projekt: WWAA, 137 kilo.
97. Budynek mieszkalny Sprzeczna 4 w Warszawie — 2017. Projekt: BBGK Architekci.
98. Arka Koniecznego w Brennej — 2011–2015. Projekt: KWK Promes, Robert Konieczny.
99. Modernizacja Sedesowców przy placu Grunwaldzkim we Wrocławiu — 2015–2016. Projekt modernizacji: VROA.
100. Pierwsza kooperatywa mieszkaniowa na terenie Nowych Żernik we Wrocławiu — 2018. Projekt: Creo Project.

---

Dziękujemy, że tu jesteś. Posłuchaj także naszego PODCASTU ARCHITEKTONICZNEGO