Architektura MuratorKrytykaStulecie warszawskich ruin

Stulecie warszawskich ruin

Album „Ruiny Warszawy” jest zbiorem wizerunków zniszczonego miasta. Skupiając się na różnych wcieleniach jednego motywu, proponuje spojrzenie wolne od moralizowania i pozwala dostrzec nieznany wymiar obrazów uszkodzonej stolicy.

Stulecie warszawskich ruin
Jerzy Mizerski, Drapacz chmur (Prudential), 1945, dzięki uprzejmości galerii Raster, Warszawa

Pierwsze skojarzenia, jakie budzi tytuł książki „Ruiny Warszawy” mimowolnie biegną w jednym kierunku – ciągnące się aż po horyzont gruzy, szkielety wypalonych domów, wojenne zniszczenia i ich widoki, głęboko zakorzenione w zbiorowej wyobraźni. Siłę tych obrazów już od kilku lat wykorzystuje Internet, gdzie co jakiś czas przypominane są słynne ujęcia zbombardowanego miasta. Pomimo niesionego przez nie dramatyzmu, za sprawą wielokrotnego powielania poniekąd zdążyliśmy już do nich przywyknąć, oswoić obrazy katastrofy. Po co więc wydawać książkę poświęconą ruinom Warszawy?

Stulecie warszawskich ruin
Jan Kisieliński (?), Rozbiórka soboru na pl.Saskim, widok od ul.Królewskiej, 8 marca 1926, dzięki uprzejmości galerii Raster, Warszawa

Publikacja wydana w varsavianistycznej serii Rastra, proponuje nowe spojrzenie na znany skądinąd motyw, wykraczając poza ramy czasowe drugiej wojny światowej. Jej tematem jest stulecie warszawskich ruin, które, jak pisze we wstępie Łukasz Gorczyca, stanowią jeden z kluczowych elementów tożsamości miasta i jego XX-wiecznej ikonografii. Książka nie jest więc ani oskarżycielskim projektem, podobnym do tych, które organizowano tuż po wojnie (takie przedsięwzięcie już dawno nie miałby sensu), ani też nie powstała po to, by podsycać żywe wśród warszawiaków tęsknoty za Paryżem Północy.

Album rozpoczynają zdjęcia Henryka Poddębskiego - niedawno odkryte widoki mostu Kierbedzia, zniszczonego po raz pierwszy przez wycofujących się Rosjan w 1915 roku. Dwudziestolecie międzywojenne reprezentuje zaś dokumentacja rozbiórki Soboru Aleksandra Newskiego przy pl. Saskim wykonana przez Jana Kisielińskiego. Na kolejne rozdziały składają się reprezentacje ruin z czasów II wojny światowej. Tutaj wartością okazuje się nie tylko dobór zdjęć, wśród których znalazły się również te mniej znane, lecz także powtarzalność motywu, pozwalająca zwrócić uwagę na odmienność spojrzeń autorów fotografii i przeobrażenia samego medium. Dzięki takiemu ujęciu udało się pokazać nie jedną, a wiele historii – zniszczenia Warszawy, mikrohistorie, których bohaterami są mieszkańcy miasta, odradzające się wśród gruzów życie i próby zaprowadzenia ładu.

Stulecie warszawskich ruin
Roman Cieślewicz, Teresa Kuczyńska, Bohdan Łopieński, Piktorial w magazynie "Ty i ja", wrzesień 1962, dzięki uprzejmości galerii Raster, Warszawa

Przewracając karty książki można również prześledzić, w jaki sposób wraz z upływem lat zmieniają się wybierane przez fotografów motywy. Chyba najbardziej niecodzienny widok przedstawiają w tym kontekście piktoriale Romana Cieślewicza, Teresy Kruszewskiej i Bohdana Łopieńskiego, publikowane w magazynie „Ty i Ja” we wrześniu 1962 roku, w których na tło prezentacji najnowszych modowych trendów wybrano zaniedbane jeszcze długo po wojnie tereny Woli, nazywane przez mieszkańców Dzikim Zachodem. Poprzez zestawienie czarno-białych, zrujnowanych kamienic i ubranych kolorowo modelek udało się podkreślić kontrast między odchodzącymi w przeszłość zniszczeniami i rodzącymi się konsumpcyjnymi pragnieniami mieszkańców stolicy.

Stulecie warszawskich ruin
Marta Leśniakowska, Supersam przy pl. Unii Lubelskiej w trakcie rozbiórki, grudzień 2006, dzięki uprzejmości galerii Raster, Warszawa

Dodatkowych informacji dostarczają towarzyszące zdjęciom cytaty i eseje, które przybliżają nierzadko dramatyczne losy autorów zdjęć, sytuują je w kontekście historii fotografii i pozwalają poznać sposoby cyrkulacji zdjęć – wystarczy wymienić niezwykłą historię Sylwestra Brauna, który w nieoczekiwany również dla siebie sposób zaczyna zarabiać produkując odbitki ukazujące okaleczone miasto.

Książkę zamykają zdjęcia Marty Leśniakowskiej, stylizowane na dokumentacje powojennych ruin oraz młodego fotografa Franciszka Buchnera. Ukazują one zniszczenia, których źródło jest już zupełnie inne, rozbiórki dokonywane w imię wąsko pojętego rozwoju miasta, przebiegającego po myśli prywatnych inwestorów. Dokumentują błyskawiczne rozbiórki modernistycznej architektury wzniesione na miejscu dawnych ruin.

Stulecie warszawskich ruin
Franciszek Buchner, Dom handlowy Sezam przy ul. Marszałkowskiej w trakcie rozbiórki, luty 2015, dzięki uprzejmości galerii Raster, Warszawa

Album przedstawia trwanie miasta jako cykl zniszczeń i rozbiórek, nadpisywania kolejnych budynków w miejscu tych istniejących. Ruiny jawią się jako nieodłączny element procesu modernizacyjnego. W tym sensie wydanie „Ruin Warszawy” wpisuje się w dyskusje o kształcie i przyszłości stolicy podjętą również na łamach katalogu wystawy „Spór o odbudowę” zorganizowanej w ramach festiwalu „Warszawa w Budowie”. Pokazuje miasto, które pomimo upływu lat nie do końca podniosło się ze zniszczeń. I nie chodzi o materialne ślady wojny, lecz trudny proces odbudowy, którego konsekwencje odczuwalne są do dziś. Nade wszystko jednak książka przedstawia ruiny jako zjawisko o złożonym wymiarze - historycznym, politycznym, lecz także estetycznym. Uwalniając się od moralizowania proponuje spojrzenie na chłodno, które pozwala dostrzec nieznany lub przeoczony wymiar obrazów uszkodzonej stolicy.

Opracowanie: Łukasz Gorczyca i Michał Kaczyński
Teksty: Łukasz Gorczyca, Piotr Jamski, Elżbieta Kamińska, Adam Mazur, Magdalena Wróblewska
Projekt graficzny: Michał Kaczyński
Wydawca: Raster, Warszawa 2016

Stulecie warszawskich ruin
Książki na wakacje 2022: architektoniczne nowości wydawnicze TOP 10 Od lat co miesiąc recenzujemy dla Was najciekawsze książki o architekturze, urbanistyce, wnętrzach i projektowaniu krajobrazu. Tym razem polecamy 10 nowości wydawniczych, w sam raz na letnie nadrabianie zaległości bądź planowanie architektonicznych podróży. Książki na wakacje 2022: TOP 10.
MUR. Ilustrowany atlas architektury Muranowa – pomóż go wydrukować! Centrum Architektury prowadzi zbiórkę na druk ósmego tomu z serii ilustrowanych atlasów warszawskiej architektury. Książkę, tym razem poświęconą dzielnicy Muranów, napisali Beata Chomątowska, Grzegorz Piątek i Katarzyna Uchowicz.
Warszawa rysuje Skopje: nowa publikacja Centrum Architektury Nakładem Centrum Architektury ukazała się książka „Warszawa rysuje Skopje” autorstwa Kingi Nettmann-Multanowskiej. Autorka, od lat niestrudzenie badająca polskie wątki na terenie Gruzji i Macedonii Północnej, odkrywa przed czytelnikiem wciąż mało znaną historię udziału architektów z Polski w odbudowie Skopje po tragicznym trzęsieniu ziemi z 1963 roku.
Lista nieobecności: Janusz Sepioł o Archiprzewodniku Roberta Koniecznego i Tomasza Malkowskiego Lista obiektów zebranych w Archiprzewodniku budzi kilka zasadniczych pytań dotyczących całych obszarów nieobecności. Właściwie nie ma tu wsi. Trudno też znaleźć jakieś realizacje urbanistyczne. Nie ma architektury przemysłowej ani obiektów inżynierskich. Państwo jako inwestor, poza sferą kultury, właściwie nie istnieje.
Alcazar: uniwersalna opowieść o patologiach przemysłu budowlanego Nakładem Centrum Architektury wyszedł kolejny komiks. „Alcazar” Simona Lamoureta to fabularyzowana opowieść o pracownikach na indyjskiej budowie, ukazująca nepotyzm, opóźnianie wypłat, przemocowe relacje i łapówkarstwo.
„Architektki” Agaty Twardoch: 19 inspirujących rozmów z wyjątkowymi architektkami „Ta książka powstała ze złości” – pisze autorka we wstępie. „Złości na to, że kobietom w świecie architektury jest trudniej, są mniej doceniane i rzadziej nagradzane. I to nie dlatego, że są niewystarczająco dobre”. Właśnie ukazały się „Architektki” Agaty Twardoch, a my jesteśmy partnerem tej publikacji.