Spis treści
Podczas spaceru po centrum Budapesztu doszło do zupełnie zaskakującego spotkania z architekturą. Przede mną wyrosła wysoka, wąska bryła z czerwonej cegły, niemal pozbawiona okien, z pasem szkła, otworami wentylacyjnymi i wystającymi balkonami technicznymi.
To Dob utcai transzformátorállomás przy Dob utca 10, znana również jako stacja Erzsébetváros. Infrastruktura energetyczna w samym środku miasta. A przy okazji budynek, który przypomniał mi, jak z dyskusji o współczesnej architekturze szybko wyłączyły się obiekty techniczne, fabryczne czy magazynowe.
Dziś, gdy mówimy o halach produkcyjnych, wentylatorniach metra, stacjach transformatorowych czy centrach danych, szybko przechodzimy do wydajności, bezpieczeństwa i kosztów. Traktujemy je jako budownictwo techniczne. Jakby ta industrialna funkcja zwalniała z myślenia o proporcjach, materiale, ulicy i sąsiedztwie.
Tymczasem od dawna mamy przykłady pokazujące, jak wiele można osiągnąć w tej dziedzinie. Nowojorski AT&T Long Lines Building przy 33 Thomas Street, ukończony w 1974 roku według projektu biura Johna Carla Warneckego, jest jednym z najbardziej wyrazistych. Niemal bezokienny obiekt telekomunikacyjny otrzymał monumentalną formę, której charakter budują pionowe podziały i granitowe elewacje. Techniczna funkcja stała się podstawą architektury rozpoznawalnej w krajobrazie Manhattanu.
Budapeszteńska stacja działa w innej skali, bliżej przechodnia i historycznej zabudowy. Patrząc na nią, można jednak dojść do podobnego wniosku: budynkom mieszczącym urządzenia warto poświęcać tyle samo uwagi projektowej co innym elementom miasta.
Architektura z potrzeby prądu
Autorem stacji był Ernő Léstyán (1925–1994), architekt związany z przedsiębiorstwem projektowym ERŐTERV. Energetyka stanowiła istotną część jego zawodowego dorobku. Zaprojektował trzy szczególnie rozpoznawalne budapeszteńskie stacje: przy Csarnok tér, Dob utca i Katona József utca. W 1967 roku otrzymał nagrodę im. Miklósa Ybla za osiągnięcia w architekturze infrastruktury energetycznej, ze szczególnym wskazaniem obiektu przy Csarnok tér.
Budapeszt potrzebował wówczas coraz więcej energii. Nowe stacje musiały powstawać blisko odbiorców, również w gęsto zabudowanym śródmieściu. Podziemne kable i rozdzielnie umieszczone w budynkach pozwalały wprowadzić wysokie napięcie tam, gdzie brakowało miejsca na rozległe instalacje terenowe. Léstyán otrzymał więc zadanie pogodzenia wymagań technologii z ograniczeniami miejskiej działki.
Obiekt przy Dob utca powstał w drugiej połowie lat 60. Za ceglanymi elewacjami kryje się prefabrykowany żelbetowy szkielet. Duże, pełne płaszczyzny ścian podkreślają zwartość bryły, ale kilka starannie rozmieszczonych elementów wystarcza, by nadać jej wyraz: poziomy pas profilowanego szkła, pionowy układ wentylacji, wystające balkony techniczne. Przy tak oszczędnej kompozycji szczególnego znaczenia nabierają proporcje i położenie każdego otworu.
Ciekawie rozwiązano doświetlenie hal. Niższe kondygnacje otrzymują światło od Dob utca, wyższe od strony Rumbach. Położenie przeszkleń względem posadzek zmienia się między poziomami. Elewacje unikają dzięki temu jednostajnego rytmu jednakowych okien.
Architektura nie dla ludzi była tworzona z myślą o ludziach i mieście
Léstyán cofnął bryłę względem ulicy. Przy jej wysokości i zamkniętych ścianach ten niewielki dystans ma znaczenie. Projekt przewidywał również zieleń łagodzącą surowość obiektu. Ten element pozostał jednak na papierze, a przestrzeń obok zajęły samochody.
Stacja była częścią modernizacji, która zmieniała także sąsiednią zabudowę. Niedaleko powstał ukończony w 1962 roku budynek mieszkalny OTP przy Madách Imre út, autorstwa Zoltána Gulyása. Jego klinkierowe elewacje nawiązują do wcześniejszego zespołu Madách. Dwie różne funkcje, dwa sposoby komponowania bryły, a w obu przypadkach cegła pomagała wprowadzić nowoczesną architekturę do historycznego miasta.
Co zostaje, kiedy zmieniają się urządzenia?
Opis stacji zamieszczony w archiwalnych materiałach pozwala wyobrazić sobie jej wnętrza: wielkie urządzenia, ośmiometrowej wysokości aparatura łączeniowa, ogromne izolatory i zaledwie dwóch pracowników nadzorujących instalację. Większość czynności wykonywała automatyka. Już wtedy zapowiadano zdalne sterowanie, które miało ograniczyć potrzebę stałej obecności obsługi.
Ograniczeniu - z czasem - uległ też rozmiar urządzeń technicznych. Historyczny budynek szybko stał się więc zbyt duży wobec współczesnej technologii. To otworzyło przestrzeń do poszukiwania dodatkowych funkcji. W 2006 roku Nóra Fröhlich zaproponowała umieszczenie tu teatru eksperymentalnego. W 2021 roku pracownia KONNTRA zajęła się stacją w ramach wystawy „Othernity” na Biennale Architektury w Wenecji, podejmując temat infrastruktury jako przestrzeni publicznych spotkań. Obie propozycje pozostały koncepcjami.
W 2022 roku stację objęto ochroną miejską. Budynek zachował wartość mimo zmian technologii, której służył. Dziś zadaniem jest znalezienie sposobu wykorzystania jego przestrzeni, pogodzenia nowych funkcji z wymaganiami infrastruktury i uporządkowania otoczenia.
-----
Dziękujemy, że tu jesteś. Posłuchaj także naszego PODCASTU ARCHITEKTONICZNEGO
