Architektura MuratorKrytykaDlaczego Przełomy?

Dlaczego Przełomy?

Centrum Dialogu Przełomy to jedno z niewielu muzeów historycznych w Polsce, które powstało nie w wyniku decyzji politycznej, ale dzięki oddolnej inicjatywie. O okolicznościach powołania placówki i założeniach konkursu z 2009 roku pisze Tomasz Żylski.

Centrum Dialogu Przełomy
I nagroda w konkursie na opracowanie koncepcji architektonicznej obiektu komunikacji historycznej Centrum Dialogu Przełomy – Muzeum Narodowe w Szczecinie, wizualizacja i zagospodarowanie terenu, autorzy: KWK Promes

XX-wieczne dzieje Szczecina obfitują w dramatyczne wydarzenia, które odcisnęły piętno nie tylko na jego tkance architektonicznej, ale przede wszystkim społecznej. Zniszczone w niemal 70% miasto przyłączono do Polski w 1945 roku na mocy postanowień konferencji w Jałcie i Poczdamie, co wiązało się z niemal całkowitą wymianą ludności. Przyjeżdżali tu mieszkańcy Kresów Wschodnich, Pomorza i Polski centralnej, przy czym w większości byli to przedstawiciele najniższych warstw, przedwojenne elity osiedlały się raczej w Gdańsku, Wrocławiu czy Toruniu. Z czasem miasto stało się prężnym ośrodkiem gospodarczym i przemysłowym. Działało wiele zakładów i fabryk, a przede wszystkim stocznia, na terenie której odbył się pierwszy po II wojnie strajk robotniczy (1958). Szczecin był także główną sceną wydarzeń Grudnia ’70, kiedy to w wyniku ulicznych demonstracji 16 osób poniosło śmierć, a ponad 100 zostało rannych. Wreszcie to tu, wcześniej niż w Gdańsku, w 1980 roku podpisano tzw. porozumienia sierpniowe. Nic dziwnego, że w nowej rzeczywistości społeczno-gospodarczej pojawił się pomysł upamiętnienia wszystkich tych przełomowych wydarzeń. W 2005 roku lokalna dziennikarka Agnieszka Kuchcińska-Kurcz zaczęła propagować ideę utworzenia placówki podejmującej temat powojennych migracji, odbudowy miasta i tożsamości jego nowych mieszkańców, a wreszcie także roli, jaką odegrał Szczecin na drodze do odzyskania suwerenności w 1989 roku.

Centrum Dialogu Przełomy
Teren dzisiejszego CDP podczas krwawych starć mieszkańców z milicją i wojskiem, w tle płonący budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPR; Szczecin, 17.12.1970. Fot. Zbigniew Wróblewski

Temat wywołał szeroką dyskusję. Na łamach prasy, a później także podczas wielu publicznych debat ścierały się różne koncepcje instytucji. Jedni postulowali powołanie oddzielnej placówki o charakterze edukacyjno-naukowym, drudzy włączenia jej w ramy działalności Muzeum Narodowego. Ocenie podlegał też sam sposób ukazania punktów zwrotnych w historii miasta. Ostatecznie zdecydowano, że Centrum Dialogu Przełomy funkcjonować będzie jako oddział Muzeum, a rolę kierownika filii powierzono Agnieszce Kuchcińskiej-Kurcz. Jak czytamy w założeniach do scenariusza wystawy, za „przełomy” uznano momenty w dziejach, które: a. „stawiają w innym świetle wszystko to, co dotychczas było nam dobrze znane” (Karl Schlögel); b. są związane z budzeniem się świadomości oporu czy opozycji wobec systemu władzy w wymiarze szerszym (nie jednostkowym, ale grupowym). Ekspozycja, obejmująca lata 1939-1989, prezentować miała więc m.in. okres wojny, konferencje w Jałcie i Poczdamie, pierwsze lata powojenne, w tym losy wysiedlonych, i epizody oporu wobec „władzy ludowej” (echa wydarzeń Października ’56 oraz Marca ’68, demonstracje i protesty Grudnia ’70, strajki w sierpniu 1980 roku), a także okoliczności wprowadzenia stanu wojennego i odzyskania suwerenności.

Centrum Dialogu Przełomy
II nagroda równorzędna w konkursie, wizualizacja i zagospodarowanie terenu, autorzy: architekci Kuba Kowalczyk, Gosia Łapaj, Tomasz Markowicz, Izabela Walenciak, Mateusz Wełmiński

Na lokalizację nowego obiektu władze miasta postanowiły przeznaczyć plac Solidarności, miejsce symboliczne, bo to tam w grudniu 1970 roku doszło do krwawych starć mieszkańców z milicją i wojskiem. Konkurs na projekt budynku w imieniu Muzeum Narodowego w 2009 roku zorganizował szczeciński SARP. Architekci mieli zaproponować jednokondygnacyjną bryłę o powierzchni 1200 m2, która uwzględniałaby kompozycję reprezentacyjnych obiektów publicznych w sąsiedztwie, a przy tym nie kolidowała z organizowaniem uroczystości rocznicowych. Zadaniem uczestników było też przywrócenie reprezentacyjnego charakteru wnętrza urbanistycznego, poprzez otwarcie przestrzeni placów [Solidarności oraz Żołnierza Polskiego w pobliżu – przyp. red.] i łączących je promenad oraz uczytelnienie ich osiowej kompozycji. Nadesłane na konkurs prace proponowały mniejsze bądź większe kubatury o architekturze zarówno bardzo tradycyjnej, jak i dość awangardowej. Jury pod przewodnictwem Konrada Kuczy- Kuczyńskiego najbardziej przypadł jednak do gustu projekt KWK Promes, w którym większą część przestrzeni zlokalizowano pod ziemią. Inwestycję rozpoczęto w marcu 2012 roku. Podczas oficjalnego otwarcia 25 stycznia 2016 roku marszałek województwa Olgierd Geblewicz zwrócił uwagę, że Centrum od początku współtworzyli mieszkańcy, przekazując do jego zbiorów osobiste pamiątki. Dziś niektóre z nich można zobaczyć na wystawie obok multimediów i – co dotąd w polskich muzeach historycznych niespotykane – dzieł artystów współczesnych, które stanowią dopełnienie opowieści o konkretnym czasie. Część to prace powstałe specjalnie dla Centrum Dialogu Przełomy, część to obiekty ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

WAF 2016, czyli najlepszy budynek świata z Polski Centrum Dialogu Przełomy w Szczecinie zdobyło tytuł Najlepszego Budynku Świata Roku 2016 podczas ubiegłorocznej edycji World Architecture Festival. Robert Konieczny przekonał sędziów znakomitą prezentacją. Ten projekt wzbogaca miasto i życie w tym mieście. (...) odnosi się do przeszłości w sposób optymistyczny, poetycki i charakteryzujący się dużą dozą wyobraźni –  uzasadnił decyzję jury jego przewodniczący David Chipperfield – relacja Jakuba Figla i Filipa Kurasza.
Przełomy Najlepszym Budynkiem Świata 2016 roku Centrum Dialogu Przełomy projektu KWK Promes zdobyło prestiżowy tytuł The World Building of the Year 2016 na Światowym Festiwalu Architektury w Berlinie.
Centrum Dialogu Przełomy nagrodzone na Światowym Festiwalu Architektury Centrum Dialogu Przełomy w Szczecinie projektu KWK Promes zdobyło Grand Prix w kategorii Kultura na tegorocznym Światowym Festiwalu Architektury, pokonując piętnaście realizacji z całego świata. Prezentujemy zwycięzców World Architecture Festival w 14 kategoriach.
Centrum Dialogu Przełomy najlepsza przestrzeń Europy Prestiżowa Europejska Nagroda za Miejską Przestrzeń Publiczną (European Prize for Urban Public Space) po raz pierwszy powędrowała do Polski. Centrum Dialogu Przełomy w Szczecinie projektu Robert Konieczny – KWK Promes otrzymało ją ex aequo z projektem renowacji systemu nawadniania w ogrodach termalnych w Caldes de Montbui w Hiszpanii.
Urbanistyczna hybryda – o projekcie Centrum Dialogu Przełomy Robert Konieczny Budynek godzi dwie sprzeczne tradycje: kwartału i placu. Tak powstała urbanistyczna hybryda – domyka plac niczym kwartał, zachowując jednocześnie walory otwartej przestrzeni. Wypłaszczenia kreują przedpola przed filharmonią i kościołem. Kwartał zaznacza się w przeciwnych narożach jako wypiętrzenia posadzki. Jedno mieści muzeum, drugie stanowi pagórek domykający wnętrze urbanistyczne i chroniący je przed zgiełkiem ulicy – pisze główny projektant budynku Robert Konieczny.
Przestrzeń sztuki – o Centrum Dialogu Przełomy Piotr Wysocki W przypadku Centrum Dialogu Przełomy zdarzyła się rzecz wyjątkowa – pod koniec prac nad wystawą powołano interdyscyplinarny zespół złożony z muzealników, projektantów wystawy, kuratorów, artystów i architektów. Powstały wtedy twórczy ferment doprowadził nas do kilku wniosków: muzeum ma informować, a nie zalewać szumem informacji, ma sprzyjać skupieniu na wybranych faktach, a nie być pustą rozrywką – pisze Piotr Wysocki, kurator artystycznej części ekspozycji.