Architektura MuratorKrytykaPlac Matejki w Krakowie: reprezentacyjna przestrzeń przyjazna mieszkańcom

Plac Matejki w Krakowie: reprezentacyjna przestrzeń przyjazna mieszkańcom

Plac Matejki w Krakowie, otoczony gmachami Akademii Sztuk Pięknych, Dyrekcji Kolei i Narodowego Banku Polskiego, stanowi jedno z najpiękniejszych miejsc w przestrzeni miasta. O jego znaczeniu i współczesnej funkcji rozmawiamy z architektem Piotrem Orzeszkiem z pracowni Stvosh, który 12 lat temu przeprowadził gruntowna modernizację placu.

Plac Matejki w Krakowie: reprezentacyjna przestrzeń przyjazna mieszkańcom. Rozmowa z Piotrem Orzeszkiem
Plac Matejki w Krakowie, widok od strony północnej; fot. Zygmunt Put/Zetpe0202

Robert Siemiński: W listopadzie 2020 roku minęło 12 lat od gruntownego remontu placu Matejki w Krakowie. Jaką funkcję spełnia on obecnie?

Piotr Orzeszek: W trochę bardziej przyjaznych okolicznościach niż jesienno-zimowa aura w okresie  pandemii, place miejskie są miejscami spotkań i zgromadzeń. Tych prawdziwych urbanistycznie, nie tylko z nazwy, jest w Krakowie około dwudziestu. Przy czym plac Matejki wydaje się chyba najlepiej zdefiniowanym urbanistycznie placem, zaraz po Rynku Głównym i Małym Rynku. Jest zwarty i konkretny, a dodatkowo ma coś, czego nie ma na przykład mogący z nim pod tym względem konkurować plac Szczepański: jest otoczony wieloma wyjątkowymi, dużymi i reprezentacyjnymi gmachami, a dodatkowo od południowej strony ogranicza go Barbakan.

Do tego dochodzi symboliczne znaczenie tego miejsca – dawniej zaczynał się tu trakt królewski wiodący przyszłych królów na Wawel. Nie bez powodu odbywają się tu uroczystości i obchody Święta Niepodległości. Poza tym jest to ważny punkt turystyczny – rozciąga się stąd jeden z efektowniejszych widoków perspektywicznych w Krakowie. To tutaj zwiedzanie miasta zaczynają wycieczki. Uwzględniliśmy to w czasie pracy nad projektem, wygospodarowując po stronie wschodniej specjalne miejsce na ten cel.

Jaki był Wasz pomysł na ten plac?

Koncepcja była podyktowana specyfiką miejsca. Dla placów miejskich najważniejsze są: posadzka, elewacje i elementy wypełniające. Tu budynki okalające i pomnik są tak znaczące, że jedynym słusznym projektowo działaniem mogło być zastosowanie tłowej – zarówno w formie jak i kolorystyce – ale porządkującej powierzchni. To lapidarne działanie pozwala wydobyć to, co znaczące i historyczne. Zachowanie umiaru i szacunku zwycięża tu nad autorskimi popisami i pokusą na ekstrawagancje.

Plac Matejki w Krakowie: reprezentacyjna przestrzeń przyjazna mieszkańcom. Rozmowa z Piotrem Orzeszkiem
Plac Matejki w Krakowie; fot. Stvosh

Zaproponowaliśmy posadzkę nową, ale też delikatnie i w autorski sposób nawiązującą do kolorystyki poprzedniej, zaprojektowanej przez człowieka legendę – prof. Wiktora Zina przy okazji stawiania pomnika Grunwaldzkiego ponad 50 lat temu. Czułem się tym faktem zaszczycony, ale też nieco skrępowany.

Czytaj też: Rynki, place i... donice – nowy miejski krajobraz Polski |

Sam plac przed remontem był zaniedbany i nieuporządkowany. Głównie z uwagi na chaotyczną i przypadkową, jeśli chodzi o formę i umiejscowienie, zieleń. No i na komunikację – starą, dziurawą jezdnię, do tego zajmującą niewspółmiernie dużą powierzchnię w stosunku do całego placu. Ograniczyliśmy więc jezdnie do jednego pasma, a miejsca postojowe wyłożyliśmy kostką, przez co zyskały bardziej „placowy” charakter. Jeśli chodzi o zieleń, to usunęliśmy przypadkowe drzewa, a w ich miejsce posadziliśmy małe drzewa sprowadzone w tym celu z Holandii. Ich szpalerowe ustawienie było zamierzone. Sprawia to, że mają charakter tła, przez co znajdujące się za nimi budynki zyskują na znaczeniu, a to było celem naszego działania. Wspomnę tu też o systemie nawadniania, który uważam za sukces. Do pewnego czasu systemy nawadniania były powodem, dla którego wiele zieleni w Krakowie usychało. Nie tylko z uwagi na nieskuteczność tych instalacji, ale po prostu dlatego, że systemy te bywały zwyczajnie kradzione. Dlatego zaprojektowaliśmy specjalny system, dzięki któremu podlewanie trwa kilka sekund, podczas gdy standardowym sposobem zajmowałoby to kilka godzin.

Chcieliście nadać temu miejscu bardziej przyjazny dla mieszkańców charakter?

Chcieliśmy, i choćby dlatego ustawiliśmy na placu ok. dwudziestu ławek. Wcześniej nie było tu żadnej.  Zaprojektowaliśmy też ścieżkę rowerową, a od strony kościoła św. Floriana umieściliśmy „chmurki” z zielenią, żeby nie wszystko było takie prostokreślne i oficjalne jak południowa, „patriotyczno-historyczna” strona.
Przy projektowaniu placu trzeba myśleć o każdej skali i wszystkich aspektach. Dlatego przed kościołem wygospodarowaliśmy dużą pustą przestrzeń, żeby ludzie, którzy tu czekają albo wychodzą z mszy, mieli gdzie przystanąć i chwilę porozmawiać. To bardzo ważna funkcja placu – ma być on miejscem, gdzie pogłębiają się relacje międzyludzkie. A przestrzeń ma być zaprojektowana w sposób, który będzie temu sprzyjał. Nie tylko na uroczystościach i obchodach, ale także w bardziej kameralnych okolicznościach. Jeżeli przestrzeń do tego zachęca, daje takie możliwości, to znacznie większe są szanse, że ludzie będą ją w ten sposób wykorzystywać. Po to są m.in. ustawione przez nas na placu słynne słupki, wspomniane zielone wyspy, ławki i większa ilość wolnej przestrzeni.

Jaką funkcję pełni obecnie plac Matejki? Czy jest to bardziej „trakt przelotowy” z dworca czy Kleparza w kierunku Rynku Głównego, czy też ludzie traktują go jako pewien punkt docelowy?

Nie ma w mieście przestrzeni, z której każdy korzystałby w ten sam sposób. A pamiętajmy, że plac Matejki to nie park, plac zabaw ani miejsce na stragany. Funkcja podstawowa tego placu jest inna, a jest nią reprezentacja. Mimo tego, często spotyka się tu osoby, które zajmują ustawione przez nas ławki. Tak więc, biorąc pod uwagę tę patriotyczno-historyczną funkcję, uważam, że ilość zieleni i wypoczywających tu osób jest zadowalająca, bo równie dobrze mogłoby to wcale nie mieć miejsca.

Plac Matejki w Krakowie: reprezentacyjna przestrzeń przyjazna mieszkańcom. Rozmowa z Piotrem Orzeszkiem
Plac Matejki w Krakowie; fot. Stvosh

Co jeszcze zmieniło się po remoncie placu?

Zmienił się na przykład cały układ komunikacyjny, który – mimo że jesteśmy architektami, nie projektantami drogowymi – też zaprojektowaliśmy. Zlikwidowaliśmy również parking przed kościołem i „oddaliśmy” tę przestrzeń ludziom. Dodaliśmy gniazda na flagi, spójne oświetlenie zamiast poprzednich lamp ulicznych. Razem z konserwatorem zabytków nocą osobiście ustawialiśmy oświetlenie pomnika Grunwaldzkiego. To było fajne!

Opowiedzmy coś o tych słynnych słupkach, żeby raz na zawsze rozwiać wszelkie wątpliwości.

Zakładam, że nawiązuje Pan tu do audycji w Radiu Kraków sprzed lat, gdzie na pytanie zaintrygowanego słupkami słuchacza o ich rolę, redaktorzy odpowiedzieli, że nie służą niczemu? Staraliśmy się do tego odnieść na naszym fanpage’u, więc nie chciałbym się tu powtarzać. Pokrótce ich historia jest jednak taka, że powstały w okresie mojej pracy nad doktoratem, który dotyczył właśnie placów miejskich. Analizując setki placów, nabrałem mocnego przekonania, że oprócz pierzei, posadzki placu czy pomnika, niezwykle ważne są też elementy w skali człowieka. Taką małą architekturą są na przykład ławki, schody czy lampy. To niewielkie elementy, które jednak stanowią o tym, że przestrzeń placu wydaje się mniej anonimowa i w skali bardziej ludzka. Nie chciałem poprzestawać na samych ławkach i koszach, więc szukałem pomysłów na dodatkowy, drobny element, który wypełniłby nieznacznie przestrzeń. I tak – w myśl zasady, że najprostsze rozwiązania są najlepsze – powstały prostokreślne słupki. Elementy te i ich rozmiary okazały się ostatecznie funkcjonalne – ludzie na słupkach siadają albo sadzają tam swoje dzieci, jest to miejsce spotkań, stolik pomocniczy na kawę czy… wieszak na torebkę. Dla turystów – podpórka przy fotografowaniu. Bywalcy placu wymyślają im najróżniejsze zastosowania, co bardzo mnie cieszy. Teraz żałuję tylko, że ich nie ponumerowaliśmy. Można byłoby się wtedy umawiać na spotkanie pod konkretnymi numerami.

Wychodzi na to, że trochę się już wyspecjalizowaliście w odświeżaniu nobliwych krakowskich zabytków. Oprócz przebudowy placu Matejki stoicie też za projektem renowacji Kopca Krakusa czy Zalewu Nowohuckiego, których realizacje wciąż trwają.


Jeśli chodzi o Kopiec i Zalew Nowohucki, to w przypadku obu wdrożono na razie tylko część zmian. Tych zmian jest w planach bardzo dużo i są one niebagatelne, stąd wiele wciąż czeka na realizację. Praca z takimi obiektami to zawsze duże wyzwanie i zaszczyt, ale też – nie czarujmy się – lata wyjęte z życia. Skala tych przedsięwzięć rzeczywiście jest ogromna, zwłaszcza, że poza samym projektem nadzorujemy też gros prac realizacyjnych. W przypadku Kopca, który jest notabene najstarszym krakowskim zabytkiem, w grę wchodziły też kwestie archeologiczne czy biologiczne. Długo można by o tym opowiadać, ale to już temat na naprawdę osobną rozmowę. Niemniej, cieszymy się, że miasto Kraków zaufało nam już tyle razy. Zainteresowanych zapraszam na naszą stronę internetową, gdzie od niedawna można zapoznać się z portfolio realizacji, o których nigdy i nigdzie wcześniej nie pisaliśmy.

„ArchiKod” Czesława Bieleckiego: słowo od autora Mam poczucie, że straciliśmy ostatnie stulecie, próbując błędnymi teoriami opanować praktykę. Rzeczywistość broniła się przed chorymi pomysłami architektów i decydentów, ale nie obroniła się do końca. Politycy i planiści uwierzyli w mechanistyczne teorie o potrzebach ludzkich, o inżynierii społecznej w imię utopijnej równości i sprawiedliwości. Tą książką chcę przywrócić płaszczyznę komunikacji – wspólny kod kulturowy – ArchiKod – w styczniowej „Architekturze-murator” pisze o swojej najnowszej publikacji Czesław Bielecki. W wydaniu cyfrowym znajdziecie także fragment książki do pobrania.
Latarnia Górska w Michałowicach – Miejsce Czasu Odzyskanego W niewielkich Michałowicach u podnóża Karkonoszy od 2017 roku powstaje niezwykły ośrodek sztuki i kultury ekologicznej. We współpracy z działającym tu teatrem Cinema realizuje go interdyscyplinarny zespół architektów, badaczy i artystów.
Najfajniejsze kartki świąteczne od pracowni architektonicznych AD 2021 Kartki świąteczne od pracowni architektonicznych zwykle wyróżniają się pomysłem i oryginalną kreską, nierzadko stanowią też komentarz do najważniejszych wydarzeń minionego roku, prezentują architektoniczne credo bądź szczególnie istotny dla danego biura projekt. Publikujemy najfajniejsze kartki świąteczne, jakie w tym roku dostaliśmy od pracowni architektonicznych.
Nie żyje Richard Rogers, jeden z najważniejszych przedstawicieli nurtu high-tech 18 grudnia, w wieku 88 lat zmarł  Richard Rogers, autor m.in. Centre Pompidou w Paryżu, siedziby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu czy hali Millennium Dome w Londynie.
Biomateriały to nasza przyszłość: rozmowa z Patricią Urquiolą Teraz mamy idealny moment, aby wdrożyć rozwiązania, o których do tej pory jedynie teoretyzowaliśmy. Zastosować multidyscyplinarne podejście do projektowanych obiektów, przestrzeni, a nawet miast – o postpandemicznych zmianach w biurowej rzeczywistości i nowy trendach w aranżacji wnętrz mówi hiszpańska architektka Patricia Urquiola.
Architekci dla Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy już po raz czwarty! 30 stycznia 2022 roku odbędzie się jubileuszowy, 30. finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Po raz czwarty Architecture Snob zaprasza polskie firmy i biura projektowe do włączenia się w akcję Architekci Grają dla WOŚP. Propozycje usług do licytacji można przesyłać do 16 grudnia!