Architektura MuratorKrytykaStołeczny konserwator o zmianach na Placu Piłsudskiego. "Plac zmieni się w galerię rzeźb"

Stołeczny konserwator o zmianach na Placu Piłsudskiego. "Plac zmieni się w galerię rzeźb"

Plac Piłsudskiego z dwoma pomnikami smoleńskimi oraz odbudowanym Pałacem Saskim? Michał Krasucki: Nie został uwzględniony kontekst historyczny ani urbanistyczny tego miejsca

Stołeczny konserwator o zmianach na Placu Piłsudskiego. "Plac zmieni się w galerię rzeźb"
Plac Piłsudskiego z Grobem Nieznanego Żołnierza. Fot. Filipiades/Wikimedia Commons/CC 3.0 SA

Upamiętnienie katastrofy rządowego samolotu w Smoleńsku w 2010 r. od samego początku budziło kontrowersje. W 2017 plac Piłsudskiego został wyjęty spod zarządu władz Warszawy i przekazany pod jurysdykcję wojewody, co umożliwiło błyskawiczne jak na warunki takich działań podjęcie przez władze decyzji o budowie dwóch pomników na tym terenie - jednego poświęconego wszystkim ofiarom katastrofy, drugiego tylko prezydentowi Lechowi Kaczyńskiemu. Kością niezgody jest nie tylko forma monumentów, ale także tryb ich powstawania. Według Michała Krasuckiego, Stołecznego Konserwatora Zabytków, ich budowa przy obecnej aranżacji placu - z jednej strony zdominowanego przez Grób Nieznanego Żołnierza, z drugiej przez krzyż papieski i tablicę upamiętniającą mszę - doprowadzi do zmiany monumentalnej przestrzeni w "galerię rzeźb". Środek ciężkości placu zostanie przeniesiony z Grobu Nieznanego Żołnierza na pozostałe pomniki. "Nie został uwzględniony zarówno kontekst historyczny, jak tez urbanistyczny placu. Ani jego obecna rola. Choć bez wątpienia jest to lokalizacja godna, na co powołują się inicjatorzy budowy pomnika" - mówi Krasucki.

Obszar placu wpisany jest do rejestru zabytków jako układ urbanistyczny. Czy w mocy stołecznego konserwatora jest zachowanie jego historycznego charakteru? "Nie, nie mamy już żadnych formalnych narzędzi prawnych. Jedyne co pozostało to odwoływanie się do potrzeby szerszej eksperckiej, ale tez społecznej konsultacji tych zamierzeń." Przypomnijmy, że od 1 listopada 2017 r. Mazowiecki Konserwator Zabytków odebrał wszystkie kompetencje Stołecznemu.

Stołeczny konserwator o zmianach na Placu Piłsudskiego. "Plac zmieni się w galerię rzeźb"
Pomnik upamiętniający ofiary katastrofy smoleńskiej. Żródło: Komitet Społeczny Budowy Pomników: Prezydenta L. Kaczyńskiego i Ofiar Tragedii Smoleńskiej
Stołeczny konserwator o zmianach na Placu Piłsudskiego. "Plac zmieni się w galerię rzeźb"
Pomnik upamiętniający prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Żródło: Komitet Społeczny Budowy Pomników: Prezydenta L. Kaczyńskiego i Ofiar Tragedii Smoleńskiej

Stołeczny konserwator nie chce się wypowiadać na temat samego projektu pomnika. Stwierdza jednak jednak, że według niego pierwotnie przewidziana lokalizacja, czyli skwer koło ulicy Karowej, byłaby lepsza. Zaznacza też, że była to teren pierwotnie wskazany w konkursowym projekcie dla tego właśnie obiektu. W obecnej lokalizacji problemem mogą być także względy archeologiczne: "jeśli okaże się, że w miejscu gdzie ma być posadowiony pomnik Ofiar Katastrofy są cenne pozostałości np. soboru [Św. Aleksandra Newskiego, mieszczącego się na placu od 1912 do 1926], po dzwonnicy, albo wcześniejszych stajniach saskich to może się okazać, że trzeba je będzie usunąć. To zależy od projektu".

Możliwe, że to nie koniec radykalnych zmian, które nowe władze zamierzają wprowadzić na jednym z najważniejszych placów Warszawy. W wypowiedzi dla ostatniego numeru magazynu "Spotkania z Zabytkami" mazowiecki konserwator zabytków, prof. Jakub Lewicki, stwierdził, że "szykuje wielką niespodziankę związaną z Pałacem Saskim". Oprócz wypowiedzi na temat odtworzenia Pałacu Karasia, powiedział także, że chciałby odbudowania zburzonego w 1944 przez Niemców podczas Powstania Warszawskiego gmachu. Jak wspomina w wywiadzie, "[moi przełożeni] całkowicie podzielają mój pogląd, że na stulecie niepodległości Rzeczypospolitej powinna rozpocząć się wielka odbudowa Pałacu Saskiego".

Co na to stołeczny konserwator? "Odbudowa pałacu to pomysł całkiem chybiony, niszczący jeden z najlepszych powojennych pomników, jakim jest Grób Nieznanego Żołnierza. Niszczącym także symboliczny wymiar placu, jaki właśnie nadaje mu BRAK zburzonego pałacu. Czy bylibyśmy sobie w stanie wyobrazić dwóch analogicznych ruin w Berlinie (Kościół Pamięci), albo Hiroszimie (Pomnik Pokoju)? Gdzie w trakcie upamiętnienia pożogi wojennej odwołano się do podobnego symbolu pomnika-ruiny? To przecież całkowicie zmienia charakter tych miejsc i przeczy idei upamiętnienia."

Stołeczny konserwator o zmianach na Placu Piłsudskiego. "Plac zmieni się w galerię rzeźb"
Pałac Saski między 1920 a 1925

Zagospodarowanie wyrwy, jaka została w tkance miejskiej Warszawy po zburzeniu Pałacu Saskiego, to często powracający temat. Odbudowa gmachu w jego formie sprzed 1944 r. postulowana jest przez różne organizacje. W 2006 miasto, do którego należy grunt, zamówiło projekt odbudowy oraz przeznaczyło na niego fundusze. Jednak realizację przerwano, a fundusze przeznaczono na budowę Mostu Północnego. Pojawiały się także projekty, które reintrepretowały przestrzeń placu, używając języka nowoczesnej architektury. O niektórych z nich, takich jak Instytut Rozbrojenia Kultury i Zniesienia Wojen, pisaliśmy w "Architekturze-murator".

Instytut Rozbrojenia Kultury i Zniesienia Wojen na placu Piłsudskiego w Warszawie
Krzysztof Wodiczko i Jarosław Kozakiewicz, Rozbrojenie kultury. Projekt Instytutu Rozbrojenia Kultury i Zniesienia Wojen im. Jozefa Rotblata. Il. materiały prasowe
SARP chce konkursu na plac Piłsudskiego: stanowisko Stowarzyszenia Architektów Polskich w sprawie odbudowy Pałacu Saskiego Zarząd główny Stowarzyszenia Architektów Polskich wystosował pismo do prezydenta Andrzeja Dudy wyrażające zaniepokojenie planowaną odbudową Pałacu Saskiego. Postuluje przeprowadzenie konkursu architektonicznego, który dopuszczałby różne rozwiązania zagospodarowania placu.
Przeciw odbudowie Pałacu Saskiego: list otwarty Z inicjatywy m.in. profesor Marty Leśniakowskiej, Andrzeja Pałysa i Grzegorza Piątka powstał list otwarty w sprawie rezygnacji z odbudowy Pałacu Saskiego i zachodniej pierzei placu Piłsudskiego. W ciągu kilku dni pod apelem do Kancelarii Prezydenta RP podpisało się blisko 70 osób, w tym Krystyna Zachwatowicz-Wajda, Agnieszka Holland, Krzysztof Warlikowski, Anda Rottenberg, Maria Poprzęcka i Małgorzata Omilanowska.
Odbudowa Pałacu Saskiego: jest Ustawa o przygotowaniu i realizacji inwestycji Prezydent Andrzej Duda przekazał marszałek Sejmu projekt Ustawy o przygotowaniu i realizacji odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie. W zrekonstruowanych budynkach ma się znaleźć m.in. nowa siedziba Senatu.
Instytut Rozbrojenia Kultury i Zniesienia Wojen na placu Piłsudskiego w Warszawie Krzysztof Wodiczko i Jarosław Kozakiewicz opracowali projekt nowej instytucji na placu Piłsudskiego w Warszawie. Koncepcję instytutu będącego miejscem refleksji nad dominującymi sposobami upamiętniania wojen można oglądać w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki.
PROJEKT ALTERNATYWNEJ FORMY ODTWORZENIA PAŁACU SASKIEGO Sprowadzenie idei rekonstrukcji Pałacu do formy makro trejażu wykonanego z siatek stalowych na ażurowej konstrukcji, porośniętych pnączami, z artykulacją dwóch przestrzeni zamkniętych w szklanej powłoce, jest zdaniem architekta ratunkiem dla przestrzeni placu, ratunkiem dla jego 'genius loci'.