Spis treści
Zmieniają się też narzędzia projektowania. Nie wystarczy już, żeby miasto dobrze wyglądało, musi dobrze działać. Coraz większą rolę odgrywają dane o temperaturze, mobilności, zdrowiu czy sposobie korzystania z przestrzeni. To one pomagają odpowiedzieć na podstawowe pytanie: czego naprawdę potrzebują mieszkańcy?
15 minut to za mało. Liczy się jakość tych 15 minut
Koncepcja 15-minute city stała się jednym z najważniejszych modeli współczesnej urbanistyki. Jej założenie jest proste: szkoła, sklep, park, transport publiczny i podstawowe usługi powinny znajdować się w zasięgu 15-minutowego spaceru lub przejazdu rowerem.
Dzisiaj wiadomo, że sama odległość nie wystarcza. Zespół naukowców Hui Wang, Ka Ho Tsoi i Becky P.Y. Loo przeanalizował 35 dużych miast świata i stworzył w 2025 roku pierwszy globalny model oceny gotowości do miasta 15-minutowego: An assessment framework for 15-minute Cities: Progress worldwide and the impact of urban form. Najlepiej funkcjonujące dzielnice nie opierają się na pojedynczej usłudze w zasięgu spaceru, ale na gęstej sieci miejsc i funkcji, które pozwalają załatwić codzienne potrzeby bez konieczności przemieszczania się przez całe miasto.
Słowem kluczem okazał się wybór. Mieszkaniec powinien mieć dostęp do kilku sklepów, kilku terenów zielonych czy kilku miejsc spotkań, a nie jednej opcji w promieniu 15 minut. To właśnie różnorodność funkcji sprawia, że przestrzeń pozostaje atrakcyjna, żywa i odporna na zmiany. Dla architektów oznacza to odejście od monofunkcyjnych kwartałów. Dzielnica nie może być wyłącznie strefą biur czy handlu, musi łączyć mieszkanie, pracę, usługi i rekreację.
Architektura zaczyna się tam, gdzie budynek spotyka ulicę
Analiza opublikowana w czasopiśmie Cities: There in 15 minutes? The impact of urban morphology on the perception of proximity and the use of public space porównała przestrzenie publiczne w Rzymie, Barcelonie, Mediolanie i Paryżu. Choć wszystkie miasta rozwijają ideę miasta 15-minutowego, mieszkańcy zupełnie inaczej postrzegali „bliskość”.
Powód nie leży w mapie, lecz w architekturze ulicy. O tym, czy plac staje się miejscem spotkań, a lokalny sklep czy kawiarnia rzeczywiście przyciągają mieszkańców, decydują elementy takie jak szerokość chodników, cień drzew, aktywne partery, liczba wejść do budynków, miejsca do siedzenia czy sposób prowadzenia ruchu. Dwie przestrzenie mogą znajdować się w tej samej odległości od domu, ale jedna stanie się naturalnym centrum życia dzielnicy, a druga pozostanie jedynie ciągiem komunikacyjnym.
To przesuwa punkt ciężkości z projektowania budynków na projektowanie doświadczenia miasta.
Aktywne partery stają się jednym z najważniejszych elementów nowych inwestycji. Kawiarnie, lokalne sklepy, biblioteki czy miejsca wspólne przestają być dodatkiem do budynku, a stają się elementem życia ulicy i okolicy. Im więcej aktywności odbywa się na poziomie ulicy, tym większy ruch pieszy, wyższe poczucie bezpieczeństwa i silniejsze lokalne centrum.
Dane jako nowy materiał projektowy
Największa zmiana zachodzi jeszcze wcześniej, zanim powstanie pierwszy szkic. Coraz częściej projektowanie centrów miast zaczyna się od analizy danych: ruchu pieszego, dostępności usług, jakości przestrzeni publicznych, ryzyka podtopień czy temperatury odczuwalnej. Dopiero na tej podstawie podejmowane są decyzje urbanistyczne.
Dobrym przykładem jest badanie przygotowane przez naukowców z Politechniki Gdańskiej we współpracy z badaczami z Włoch, opublikowane w 2026 roku w czasopiśmie Cities, którzy zaproponowali nowy sposób oceny miasta 15-minutowego.
W artykule Integrating AI and spatial analysis for resilient and inclusive 15-minute cities: A case study of Gdańsk zamiast mierzyć wyłącznie czas dojścia do usług, połączyli dane o dostępności transportu, jakości ulic, odporności klimatycznej i potrzebach osób o ograniczonej mobilności. Dzięki temu można wskazać miejsca, w których sama bliskość usług nie przekłada się jeszcze na wysoką jakość codziennego życia.
To ważna zmiana w podejściu do architektury i urbanistyki. Dane przestają służyć wyłącznie do opisu miasta, stają się narzędziem wskazującym, gdzie i jakie interwencje projektowe mogą przynieść największy efekt.
Centrum miasta jako system
Najciekawsze projekty europejskich miast mają dzisiaj wspólny mianownik. Ulice, place, transport, retencja wody czy dostęp do usług nie są już projektowane jako osobne inwestycje. Coraz częściej powstają jako element jednego systemu, który ma jednocześnie skracać codzienne podróże, poprawiać komfort przestrzeni publicznych i zwiększać odporność miasta na zmiany klimatu.
To oznacza zmianę sposobu myślenia o architekturze. Punktem wyjścia przestaje być pojedynczy budynek czy ulica, a sposób, w jaki cała okoliczna przestrzeń funkcjonuje w codziennym życiu mieszkańców.
Jak przełożyć wyniki najnowszych badań na konkretne decyzje urbanistyczne? To jedno z pytań, które pojawi się podczas Kongresu Nowej Mobilności 2026, 23-25 września w Katowicach. Eksperci będą rozmawiać o tym, jak projektować centra miast, które są jednocześnie bardziej dostępne, odporne i lepiej przygotowane na wyzwania kolejnych dekad.
