Spis treści
Tę architekturę ukształtowała fizyka. 324 kolumny i gotycki majestat pod ziemią
Wybudowany przy ulicy Pomorskiej w Łodzi zespół zbiorników na Stokach stanowi unikatowy przykład architektury, w której jej estetyka wynika bezpośrednio z wymagań konstrukcyjnych. Zaprojektowana przez brytyjskiego inżyniera Williama Heerleina Lindleya budowla składa się z czterech symetrycznych, kwadratowych komór o wymiarach 60 na 60 metrów każda. Każdy z ceglanych zbiorników mieści 15 tysięcy metrów sześciennych (15 milionów litrów) wody, co daje łączną pojemność zabytkowej części na poziomie 60 milionów litrów.
Architektoniczny fenomen wnętrza opiera się na rytmicznej siatce wsporczej. W każdej z czterech komór wzniesiono 81 ceglanych kolumn, które dźwigają po 100 sferycznych kopuł. W całym zabytkowym kompleksie daje to 324 filary oraz 400 sklepień.
Zastosowanie łukowych form ścian, podłóg oraz kopuł było precyzyjną odpowiedzią na gigantyczne obciążenia gruntu oraz napór masy wodnej. Do murowania użyto specjalistycznej, odpornej na wilgoć cegły. Efektem czysto inżynieryjnego wyliczenia jest przestrzeń o monumentalnym charakterze, przywodząca na myśl wnętrza gotyckich świątyń...
- Pisaliśmy też: Statki w gigantycznej wannie jadą windą 36 metrów w górę. Tak działa podnośnia Niedorfinow
Wizja Lindleya - szczegółowy projekt prof. Romuald Rosłoński
Budowa Podziemnej Katedry była częścią programu sanitarnego Łodzi. W materiałach historycznych Zakładu Wodociągów i Kanalizacji wyraźnie rozróżnia się autorów koncepcji od realizatorów projektu. Koncepcję zbiorników przedstawił w latach 1901–1909 William Heerlein Lindley. Po odzyskaniu niepodległości organizacją prac zajął się jego współpracownik Stefan Skrzywan. Z powodu jego śmierci w 1932 roku nie należy go jednak utożsamiać z bezpośrednim kierowaniem budową komór w latach 1934/1935–1937, co bywa powielane w nieścisłych publikacjach. Szczegółowy projekt techniczny systemu zasilania opracował prof. Romuald Rosłoński.
Lokalizacja na Wzgórzu Stokowym (około 260 m n.p.m.) wykorzystywała ukształtowanie terenu. Różnica wysokości między lustrem wody w zbiornikach a najniższymi punktami miasta sięga niemal 100 metrów, co pozwala zasilać sieć grawitacyjnie. Aby przygotować plac pod budowę, rozebrano stojący na wzgórzu drewniany wiatrak.
- Zobacz też: Kosztowała 120 milionów i ominęła zabytki bez dotykania rzeki. Finał budowy kładki nad Wisłą w Krakowie
Budowa zbiornika z problemami finansowymi
Budowa pierwszych dwóch zbiorników w latach 30. XX wieku przebiegała w trudnych warunkach finansowych. Braki budżetowe wymuszały redukcję czasu pracy do trzech dni w tygodniu, a niskie płace doprowadziły robotników do groźby strajku okupacyjnego we wnętrzu komory. Przełomem było zakończenie prac murarskich 9 listopada 1935 roku.
Wówczas ówczesny wiceprezydent Łodzi - Mikołaj Godlewski uroczyście wmurował ostatnią cegłę w sklepienie kopuły. W oswobodzonej komorze ustawiono stoły z poczęstunkiem dla budowniczych, a pamiątkowe fotografie zachowały się w archiwum ZWiK.
Przedwojenne przyjęcia, koncerty i wizja nowej Cysterny Bazyliki
Tradycja pokazów pustych zbiorników ma rodowód sięgający lat 30. XX wieku. Zanim komory napełniono wodą, władze Łodzi chętnie chwaliły się podziemną architekturą, oprowadzając po niej delegacje rządowe, dyplomatów, a nawet zagraniczne drużyny piłkarskie.
Wojna opóźniła uruchomienie systemu i pierwsza woda ze Stoków trafiła do kranów w 1943 roku pod zarządem okupacyjnym. W styczniu 1945 roku z sieci korzystały zaledwie 153 posesje. Drugą parę zabytkowych zbiorników wzniesiono w latach 1949-1953.
Oprócz magazynowania wody z 19 studni głębinowych i ujęcia na Pilicy, Podziemna Katedra słynie z akustyki. W 2012 roku podczas Festiwalu Łódź Czterech Kultur w komorze wystąpił kwartet smyczkowy. Wyjątkowy charakter miejsca sprawił, że w 2024 roku pojawiły się zapowiedzi przekształcenia jednej z komór w stałą atrakcję turystyczną na wzór słynnej tureckiej Cysterny Bazyliki w Stambule.
Udostępnianie obiektu przez ZWiK od 5 do 30 października 2026 r. to rzadki moment, gdy techniczny zbiornik po czyszczeniu odsłania swoje ceglane wnętrze, zanim ponownie zostanie zalany wodą. Warto zobaczyć ten przykład pięknej i użytecznej budowli hydrotechnicznej.
