Architektura MuratorKrytykaO historii Muzeum Katyńskiego

O historii Muzeum Katyńskiego

Cytadela warszawska uznawana jest za jedno z ważniejszych miejsc polskiej martyrologii. Oprócz działającego od lat 60. muzeum X Pawilonu i otwartego niedawno Muzeum Katyńskiego, planowana jest tam również nowa siedziba muzeum Wojska i Historii Polski. Te cztery placówki miałyby tworzyć uzupełniającą się narrację o dziejach polskiego oręża i walk o niepodległość.

I nagroda
I nagroda w konkursie na koncepcję programowo-przestrzenną Muzeum Katyńskiego w budowli i otoczeniu kaponiery w Cytadeli Warszawskiej. Il. Dzięki uprzejmości Brzozowski/Grabowiecki architekci

Historia muzeum sięga końca lat 80., kiedy to z inicjatywy m.in. publicystów Jolanty Klimowicz- Osmańczyk i Edmunda Osmańczyka, reżysera Andrzeja Wajdy i teatrolog Bożeny Łojek przy kościele Karola Boromeusza na Powązkach skupiła się grupa osób, których bliscy zostali zamordowani w 1940 roku na mocy decyzji najwyższych władz ZSRR. Członkowie koła od początku dążyli przede wszystkim do ocalenia pamięci o ofiarach, zbierając dotyczące ich dokumenty i archiwalia. W pierwszej połowie lat 90., już jako Stowarzyszenie Rodzina Katyńska, koło liczyło przeszło 2000 osób i wspólnie z utworzonym w tym samym czasie Niezależnym Komitetem Historycznym Badania Zbrodni Katyńskiej zaczęło szukać możliwości zorganizowania stałej ekspozycji pamiątek. Inicjatywie pomogła z pewnością głośna wystawa Nie tylko Katyń zaprezentowana wiosną 1990 roku w kościele św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu, a rok później w Muzeum Wojska Polskiego, którą zwiedziło w sumie kilkadziesiąt tysięcy osób.

Zdjęcie archiwalne
Jedna z sal ekspozycyjnych w starej siedzibie Muzeum Katyńskiego – Oddziale Muzeum Wojska Polskiego w Forcie Czerniakowskim na Sadybie. IL. Dzięki uprzejmości Muzeum Katyńskiego

Przełom nastąpił jednak dopiero latem 1991 roku, gdy po ekshumacjach w Charkowie i Miednoje przywieziono do kraju znaczną liczbę przedmiotów wykopanych z tzw. dołów śmierci. W 1992 roku decyzją ówczesnego wiceministra Obrony Narodowej Bronisława Komorowskiego powołano do życia Muzeum Katyńskie. Na siedzibę instytucji, stanowiącej odtąd oddział Muzeum Wojska Polskiego, przeznaczono zabudowania Fortu Czerniakowskiego przy ul. Powsińskiej.

Ekspozycję, zaaranżowaną na powierzchni ok. 200 m² w zmodernizowanej części dawnych kazamat, udostępniono zwiedzającym 29 czerwca 1993 roku. Po przeprowadzeniu kolejnych prac ekshumacyjnych w Katyniu, Charkowie i Miednoje i przewiezieniu do Polski kolejnych pamiątek powierzchnię ekspozycyjną powiększono z czasem o 300 m², wciąż jednak była niewystarczająca do zaprezentowania bogatych zbiorów. Placówka nieustannie borykała się też ze złym stanem technicznym obiektów. W 2009 roku na jej dalsze funkcjonowanie na terenie fortu nie zgodził się nadzór budowlany i muzeum zostało zamknięte. Poszukiwania nowej lokalizacji nie trwały jednak długo.

II nagroda
II nagroda w konkursie na koncepcję programowo-przestrzenną Muzeum Katyńskiego w budowli i otoczeniu kaponiery w Cytadeli Warszawskiej. Il. Dzięki uprzejmości Consultor

Ponieważ Muzeum Wojska Polskiego miało już koncepcję swojej nowej siedziby na terenie rozległego kompleksu cytadeli warszawskiej (proj. konkursowy: WXCA, 2009), postanowiło umieścić wystawę w zabytkowej kaponierze w południowej części założenia. W 2010 roku rozstrzygnęło konkurs na koncepcję programowo-przestrzenną Muzeum Katyńskiego w nowej lokalizacji. Na ekspozycję przeznaczono blisko 1000 m² w budynku kaponiery i ok. 250 m² w tzw. Baterii Barkowej. Dodatkowo na cele muzealne architekci mieli zaadaptować drogę łączącą oba obiekty, między murem i wałem ziemnym, oraz prawie hektarowy plac apelowy.

W jury, pod przewodnictwem architekta Konrada Kuczy-Kuczyńskiego, zasiedli przedstawiciele Muzeum Wojska Polskiego (Witold Głębowicz), Rodzin Katyńskich (Mariusz Gaś, Izabella Sariusz-Skąpska, Krystyna Zachwatowicz- Wajda, Bożena Mamontowicz-Łojek, Adam Macedoński), Ministerstwa Obrony Narodowej (Janusz Odziemkowski, Arnold Józefiak) i SARP-u (Witold Benedek, Jerzy Szczepanik-Dzikowski, Bogdan Kulczyński, Marek Szeniawski). Zwyciężył zespół dwóch pracowni: Maksa i Brzozowski Grabowiecki Architekci we współpracy z rzeźbiarzem i scenografem Jerzym Kaliną. Oficjalne otwarcie Muzeum odbyło się 17 września 2015 roku. Według ostatnich planów ministerstwa kultury w budynkach zaprojektowanych dla Muzeum Wojska Polskiego na terenie cytadeli znajdzie się też Muzeum Historii Polski. Inwestycja miałaby być ukończona na 11 listopada 2018 roku, kiedy przypada 100 rocznica odzyskania niepodległości.

Tomasz Żylski

Muzeum Katyńskie najlepszym budynkiem publicznym Europy Środkowo-Wschodniej Muzeum Katyńskie w Warszawie projektu BBGK Architekci z kolejną prestiżową nagrodą. Obiekt zdobył tytuł najlepszego budynku publicznego w Europie Środkowej i Wschodniej w bieżącej edycji triennale architektury w Bukareszcie.
Zobacz film o Muzeum Katyńskim w Warszawie Z inicjatywy pracowni BBGK Architekci powstała filmowa opowieść o Muzeum Katyńskim w Warszawie. Obraz jest próbą oddania doświadczeń, jakich można doznać spacerując po muzealnym kompleksie.
Szczytowe osiągnięcie polityki historycznej – o Muzeum Katyńskim Grzegorz Stiasny Zwiedzanie muzeum jest szczegółowo zaplanowanym i poruszającym spektaklem. Jawi się jako szczytowe osiągnięcie polityki historycznej. Niebagatelny wydaje się w tym udział Jerzego Kaliny, który od czterech dekad udowadnia, że swoją sztuką świetnie potrafi rozbudzać społeczne emocje. Krajobrazowe gesty są przy tym wyważone i spacer po zróżnicowanych przestrzeniach jest po prostu atrakcyjny – pisze architekt i krytyk architektury Grzegorz Stiasny.
Rozmowa z Konradem Grabowieckim, współautorem Muzeum Katyńskiego Jesteśmy skupieni nad tym, aby wraz z powiększaniem pracowni tworzyć coraz lepszą architekturę – o współpracy z Jerzym Kaliną, artystą zaangażowanym w wiele przedsięwzięć upamiętniających wydarzenia najnowszej polskiej historii, w tym katastrofę smoleńską, modernizacji i rozbudowie XIX-wiecznego pałacu Sobańskich w Guzowie oraz rewolucji w pracowni z Konradem Grabowieckim rozmawia Maja Mozga-Górecka.
Wrażliwość dwóch pokoleń – o Muzeum Katyńskim Krzysztof Mycielski Muzeum łączy w sobie wrażliwość dwóch pokoleń. Zawiera zarówno podręcznikowy przekaz i elementy martyrologiczne, jak i współczesne abstrakcyjne przestrzenie odwołujące się do indywidualnej wyobraźni. Wystawę o charakterze edukacyjnym i symbolicznym zaprojektował siedemdziesięcioletni rzeźbiarz Jerzy Kalina, architekturę trzydziestolatkowie z pracowni Brzozowski i Grabowiecki – pisze architekt i krytyk architektury Krzysztof Mycielski.
Ekspresja muzeum – o projekcie Muzeum Katyńskiego Konrad Grabowiecki Historia zbrodni katyńskiej jest w swoim okrucieństwie i bezmiarze zła trudna do pojęcia. 15 tablic upamiętniających 21 768 ofiar umieszczonych w zabytkowej działobitni nasuwa pytania o znaczenie takich słów jak zło, dobro czy przebaczenie. W tym miejscu świadomie nadaliśmy architekturze mocny wyraz. Szczelina między wysokimi na 12 metrów ścianami prowadzi nas w dwóch kierunkach – w dół ku tablicom z nazwiskami ofiar, a w drugą otwiera się ku niebu i światłu – pisze jeden z głównych projektantów budynku Konrad Grabowiecki.