Architektura MuratorKrytykaStacje kolei linowej na Kasprowy Wierch

Stacje kolei linowej na Kasprowy Wierch

Kolej linową na Kasprowy Wierch zbudowano zaledwie w siedem miesięcy. Była pierwszą tego typu inwestycją w Polsce i trzecią na świecie pod względem długości trasy.

Pierwsze w Polsce: Stacje kolei linowej na Kasprowy Wierch
Źródło: "Architektura-murator" nr 5/2013, str. 32-33
Stacje kolei linowej na Kasprowy Wierch
Autorzyarchitekci Anna i Aleksander Kodelscy
Konstrukcjażelbetowa i murowana z kamienia granitowego
Wysokość stacji Kuźnice1027 m n.p.m.
Wysokość stacji Myślenickie Turnie1352 m n.p.m.
Wysokość stacji Kasprowy Wierch1959 m n.p.m.
Długość trasy4182 m
Projekt (data)1935
Data realizacji (koniec)1936

Budowę kolei linowej na Kasprowy Wierch poprzedziła ożywiona dyskusja nad zasadnością tej inwestycji. Przywoływano argumenty, jakoby tak drastyczna ingerencja w pejzaż tatrzański miała przyczynić się do trwałej dewastacji naturalnego krajobrazu. Obrońcy przyrody i taternicy niechętni byli udostępnieniu gór szerokim masom. Jednak zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy przedsięwzięcia zgodnie przyznawali, że infrastruktura i obsługujące ją budynki powinny zostać zrealizowane w sposób jak najmniej zaznaczający się w krajobrazie. Trasę kolejki wytyczono przy uwzględnieniu ukształtowania terenu, z dala od uczęszczanych szlaków turystycznych. Przebieg linii podzielono na dwie części, sytuując stację pośrednią na Myślenickich Turniach, a przystanki skrajne – w Kuźnicach i na Kasprowym Wierchu.

W 1935 roku powstał projekt autorstwa Anny i Aleksandra Kodelskich, absolwentów Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, mających już na koncie m.in. realizację obiektów mieszkalnych i użyteczności publicznej. Kodelskim zlecono opracowanie architektury stacji oraz rozwiązanie funkcji towarzyszących. Projektanci zdecydowali się na użycie kamienia jako podstawowego materiału, dzięki czemu zaproponowane przez nich budynki o prostej, nowoczesnej formie miały być lepiej powiązane z otoczeniem. Zastosowano prostą artykulację elewacji z uwypukleniem rytmu ażurowych podpór i otworów okiennych, przy nieznacznym rozczłonkowaniu brył. Fakturę ścian licowanych kamieniem skontrastowano z gładką, tynkowaną płaszczyzną, co dodatkowo wzmogło czytelność rozwiązań.

Budowa wymagała niezwykłego wysiłku i starannej organizacji. Prace prowadzone były na kilku zmianach, niemal bez przerwy przez siedem miesięcy, od sierpnia 1935 roku. W 80% wykonywano je bez udziału maszyn i urządzeń. Materiały w wyższe partie gór początkowo przenosili sami robotnicy, dopiero w późniejszych miesiącach sprowadzono koniki huculskie, dzięki czemu wnoszenie ciężkich worków ze żwirem i cementem zaczęło przebiegać sprawniej, a na części trasy zrealizowano nawet roboczą kolejkę. Na szczycie Kasprowego Wierchu, w okresie największych mrozów i zawiei, wzniesiono drewnianą, ogrzewaną wiatę, osłaniającą teren budowy, co umożliwiło wykonanie w trudnych warunkach pogodowych prac murarskich i betoniarskich.

Na ukształtowanie rzutu stacji na Myślenickich Turniach istotny wpływ wywarł fakt, że obie części linii zbiegają się w tym w rejonie ukośnie. Stacji w Kuźnicach nadano formę monumentalną. Podobnymi środkami wyrazu operowano przy projektowaniu obiektu na Kasprowym Wierchu, program funkcjonalny był tam jednak bardziej rozbudowany. Pojawiły się nawet komentarze, że to zbyteczne, że duże pomieszczenia kawiarniane będą świecić pustką. Większość opinii była jednak pozytywna. Kolej linowa nadała nowy ton prowincjonalnej architekturze (...) Zakopanego, które będzie musiało podciągnąć się do tego poziomu – pisał w nr. 12. z 1936 roku miesięcznik „Architektura i Budownictwo”.

W sąsiedztwie stacji na Kasprowym Wierchu, wkrótce po zakończeniu realizacji, oddano jeszcze niewielki, nawiązujący do niej formą budynek obserwatorium meteorologicznego według projektu Kodelskich. Ostatecznie budowa kolei linowej w Tatrach przyczyniła się do popularyzacji turystyki w tym rejonie, a ona sama stała się atrakcją przyciągającą co roku wielotysięczne tłumy. W momencie realizacji była trzecią na świecie pod względem długości trasy i piątą ze względu na różnicę wzniesień. Uwagi dotyczące zbyt bogatego programu budynku na Kasprowym Wierchu, przy obecnym natężeniu ruchu turystycznego, mogą wywoływać rozbawienie. To pokazuje, jak trudno czasem oszacować wpływ inwestycji na zmiany zachodzące w otaczającej przestrzeni.

Maciej Czarnecki, architekt, adiunkt na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, prowadzi badania nad polską architekturą powojenną w Pracowni Architektury i Sztuki Współczesnej.

Tor Wyścigów Konnych na Służewcu Tor wyścigów konnych na Służewcu jest pierwszym w Polsce, i jak dotąd jedynym, kampusem hippicznym, w którym wprowadzono kompleksowe rozwiązania urbanistyczne.
Osiedle Słowackiego w Lublinie Lubelskie osiedle Słowackiego to pierwsza w Polsce realizacja humanistycznej wizji zespołu mieszkaniowego opartego o stworzoną przez Oskara Hansena ideę Linearnego Systemu Ciągłego.
Superjednostka w Katowicach. Skomasowana jednostka mieszkaniowa – spotkanie z rzeczywistością Superjednostka miała w pewnym stopniu stanowić polski odpowiednik maszyny do mieszkania Le Corbusiera. Koncepcji przyświecało stworzenie miejsca, które w jak największym stopniu będzie sprzyjać temu, wydawałoby się oczywistemu, celowi budownictwa mieszkaniowego i ułatwiać kontakty społeczne.
Cykl Pierwsze w Polsce O przełomowych budynkach w historii polskiej architektury pisali dla nas wybitni znawcy, badacze, historycy i architekci. Z okazji jubileuszu specjalnie dla zarejestrowanych użytkowników serwisu przygotowaliśmy bezpłatną publikację, zawierającą pełny cykl 28 najbardziej awangardowych realizacji w Polsce.
Dom Turysty w Płocku Marka Leykama - symbol nowoczesności To pierwszy w Polsce hotel po październikowej odwilży, zrealizowany przez Marka Leykama, tak wyraźnie odwołujący się do corbusierowskich zasad architektury.
Biblioteka SGH – pierwsza tak nowoczesna biblioteka w Polsce Warszawska biblioteka SGH była pierwszym gmachem bibliotecznym zbudowanym w tej skali w Polsce po 1918 roku, wyrazem nowoczesnego myślenia o zbiorach.