Cukrownia Żnin

Historia cukrowni

Żnińska fabryka cukru przez wiele lat należała do największych pracodawców w mieście i jego okolicach. Niestety, nie przetrwała zmian wolnorynkowych.

W 2013 roku niespełna 14-tysięczny Żnin obchodził jubileusz 750-lecia nadania praw miejskich. Położony między dwoma jeziorami, w równej odległości od Bydgoszczy i Gniezna, w państwie Piastów pełnił głównie funkcję militarną, sprawując kontrolę nad przeprawą przez rzekę Gąsawkę. Na przestrzeni dziejów wielokrotnie odgrywał rolę jednego z ważniejszych ośrodków kulturalno-gospodarczych w regionie, a aż do XVII wieku był nieoficjalną stolicą arcybiskupów gnieźnieńskich.

W wyniku potopu szwedzkiego, licznych pożarów i epidemii miasto bardzo podupadło. Swoją pozycję zaczęło odbudowywać dopiero w połowie XIX wieku. W Żninie, znajdującym się wówczas pod zaborem pruskim, powstawały nowe budynki użyteczności publicznej, m.in. straży pożarnej, szpitala, sądu i rzeźni. Zbudowano tu studnie głębinowe z miejską siecią wodociągową oraz gazownię. Wybrukowano i oświetlono ulice. Jak pisze Czesław Sikorski w Zarysie dziejów Żnina, w końcu XIX stulecia pojawiły się także większe przedsiębiorstwa: dwie mleczarnie, olejarnia, tartak, cegielnia, garbarnia, fabryka maszyn rolniczych, browar i młyn parowy.

Największą rolę odegrała jednak cukrownia, zbudowana w latach 1893–1894 na 50-hektarowym terenie we wschodniej części miasta. Decyzję o realizacji tego przedsięwzięcia podjęła grupa lokalnych ziemian z właścicielem Młodocin Tytusem Skarbkiem Malczewskim na czele. We władzach spółki zasiadali początkowo przede wszystkim Niemcy, ale był też syn Tytusa Józef Malczewski oraz Władysław Tuchołka z Marcinkowa Dolnego. Na potrzeby fabryki zbudowano też od razu kolejkę wąskotorową, którą z pobliskich majątków zwożono buraki. Obejmowała ona północną część byłego powiatu żnińskiego i południową dawnego powiatu szubińskiego. Miała własną sieć torów o długości 46 kilometrów, jedną lokomotywę spalinową oraz osiem parowozów.

Po odzyskaniu niepodległości zakłady znalazły się w granicach Polski. Od 1922 roku funkcjonowały pod nazwą „Cukrownia Żnin”, a na czele spółki stanął Wiesław Tuchołka, syn Władysława, jednocześnie pierwszy polski starosta powiatu żnińskiego, poseł na Sejm Ustawodawczy, wiceprezes Banku Cukrownictwa i radca Towarzystwa Ziemian. Pod jego nadzorem fabryka przeszła gruntowną modernizację. Wzniesiono wówczas m.in. nowe magazyny, kotłownię oraz elektrownię, a urządzenia parowe zastąpiono elektrycznymi. Do sprzedaży wprowadzono też znany do dziś cukier biały – zastąpiono nim tzw. cukier surowy, charakteryzujący się mniejszym stopniem czystości.

Dalszy rozwój zakładów miał miejsce po II wojnie światowej. W 1950 roku cukrownię znacjonalizowano, postawiono kolejne magazyny, przebudowano główny obiekt fabryczny, podwyższając go i powiększając okna, wprowadzano też automatyzację całego procesu. Przez następne dekady fabryka należała do największych pracodawców w mieście i jego okolicach. Niestety, nie przetrwała zmian wolnorynkowych. Jako własność Skarbu Państwa żnińska cukrownia w 2002 roku weszła w skład Krajowej Spółki Cukrowniczej „Polski Cukier”. Jej zadaniem było dostosowanie produkcji cukru w Polsce do potrzeb rynkowych. Z szacunków wspomnianej spółki wynikało, że cukrownie wchodzące w jej skład mają zbyt dużą moc produkcyjną w porównaniu z potrzebami polskiego rynku. Dlatego też, po licznych strajkach, protestach i innych próbach ratowania zakładu ze strony lokalnej społeczności, władze KSC doprowadziły do jego zamknięcia. Decyzja o zakończeniu działalności żnińskiej cukrowni zapadła 7 kwietnia 2004 roku – czytamy na stronie miasta. W roku 2015 obiekt został kupiony przez firmę Arche z zamiarem przekształcenia go w kompleks hotelowo-rekreacyjny. TŻ

Reuse na ogromną skalę: Piotr Grochowski

Realizacja Cukrowni Żnin to reuse na ogromną skalę, a także rewitalizacja – przywrócenie życia zapomnianemu obiektowi oraz zwrócenie miastu i jego mieszkańcom miejsca, wokół którego toczyło się życie lokalnej społeczności, a które z roku na rok popadało w większą ruinę.

Kiedy zaczynaliśmy prace w 2016 roku, większość budynków cukrowni była w katastrofalnym stanie, dlatego pierwszym naszym działaniem było ich zabezpieczenie oraz zebranie wszystkich elementów, które mogły zostać ponownie użyte. Zgromadziliśmy około 10 tys. elementów, między innymi: 200 lamp, 120 szaf BHP i instalacyjnych, 1200 kg rur stalowych, z których wykonano później ścianę lady recepcyjnej, 400 m² desek drewnianych, wykorzystanych następnie jako blaty sali restauracyjnej, czy 850 worków po cukrze – służą one obecnie jako ekrany wygłuszające w sali konferencyjnej. Główne wejście do hotelu zrealizowane zostało na bazie dawnej konstrukcji dachu, która nie nadawała się już do pełnienia swojej pierwotnej roli.

Najważniejszym założeniem było pozostawienie architektury budynku w jak najbardziej oryginalnym kształcie, co udało się osiągnąć, dodając tylko to, co niezbędne do spełnienia wymagań projektowych i funkcjonalnych. Nowe konstrukcje pojawiały się często jako dodatkowe podparcie tych istniejących, a nie jako ich zamienniki.

Wyzwaniem funkcjonalnym było przekształcenie obszaru całkowicie przemysłowego w obiekt turystyczny. Wymagało to odpowiedniego zaprojektowania nowych funkcji i wykorzystania każdego, nawet najmniejszego budynku, który wchodził w skład dawnej linii technologicznej fabryki. Finalnie udało nam się przystosować dawną cukrownię do realizacji nowych funkcji, a także spełnić wymagania współczesnych norm budowlanych i przepisów, bez zmiany jej formy. Teraz do budynków z 1894 roku wraca życie – nie tylko w postaci wizyt gości hotelowych, lecz także obecności mieszkańców Żnina, którzy pojawiają się w cukrowni w nowej roli, na przykład jako przewodnicy po obiekcie.

Żnin pokazał, że ponowne wykorzystanie złożonych struktur architektonicznych jest możliwe, opłacalne, a nawet konieczne.

Uratowany zabytek: Janusz Flemming

Fabryka cukru w znaczący sposób wpisała się w historyczną przestrzeń zespołu miejskiego w Żninie. Ten XIX-wieczny kompleks budynków fabrycznych, na przestrzeni lat w miarę potrzeb rozbudowywany, przetrwał w tej formie do czasów współczesnych. Stanowi o potencjale województwa kujawsko-pomorskiego. Jego adaptacja na centrum konferencyjno-hotelowo-wypoczynkowe przekłada się na lepsze wykorzystanie walorów turystycznych regionu, do którego atrakcji należą między innymi: Biskupin – rezerwat archeologiczny uznany za pomnik historii, zamek w Wenecji, kolej wąskotorowa, drewniane kościoły i wiele innych cennych zabytków.

Po wygaszeniu produkcji na początku XXI wieku cukrownia w Żninie stopniowo niszczała. Nie wykonywano żadnych prac remontowych, a nawet podejmowane były próby rozbiórki niektórych budynków zespołu. Wojewódzki urząd ochrony zabytków informował ówczesnego właściciela o wymogach ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zgodnie z którymi ma on między innymi obowiązek utrzymania obiektu we właściwym stanie. Podkreślano, że nieprzydatność budowli nie jest podstawą do wydania pozytywnej opinii w sprawie rozbiórki obiektu zabytkowego.

Szansa na uratowanie zabytku pojawiła się w momencie zakupu cukrowni przez obecnego właściciela, który postanowił zachować historyczne elementy zagospodarowania cukrowni. Przed przystąpieniem do prac projektowych w 2016 roku uzyskał on zalecenia konserwatorskie, które określały między innymi sposoby zachowania i konserwacji ceglanych elewacji wraz z detalem architektonicznym oraz historycznych elementów wyposażenia wnętrza w poszczególnych obiektach. Prace zostały wykonane z maksymalnym poszanowaniem substancji zabytkowej. Ich efektem jest uratowany zespół zabytkowej cukrowni, w której mimo przeprowadzonych prac adaptacyjnych na potrzeby hotelowo-konferencyjne odczuwalny jest pierwotny charakter obiektu.

Pomimo zaadaptowania fabryki cukru na potrzeby hotelowo-konferencyjne w Cukrowni Żnin odczuwalny jest pierwotny charakter obiektu

Drugie życie: Marcin Szczelina

Od kilku lat branża architektoniczna w Polsce i na świecie coraz bardziej świadomie zmaga się z kryzysem ekologicznym. Zanieczyszczenie naszej planety to jeden z największych problemów współczesnej architektury. To na jej potrzeby powstaje aż 26 procent globalnej produkcji tworzyw sztucznych (głównie w postaci styropianu), przez co jest ona drugim najbardziej plastikowym sektorem gospodarki – zaraz po branży opakowań. Branża budowlana odpowiada też za 28 procent emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Ten katastroficzny obraz rodzi pytanie: czy w ogóle powinniśmy budować?

Oczywiście całkowite zaprzestanie działalności architektoniczno-budowlanej jest nie tylko niemożliwe, lecz wręcz utopijne. Nie zatrzymamy też dawno zapoczątkowanych zmian klimatycznych. Warto zatem docenić odwagę i zaangażowanie tych inwestorów, którzy nie boją się podejmować starych, niedokończonych tematów i coraz częściej decydują się na rewitalizację budynków i całych kompleksów z wykorzystaniem już istniejących, lokalnych materiałów. Przykładem takiego działania jest realizacja w Żninie.

Czytaj też: Spójna różnorodność: o Browarach Warszawskich Piotr Lewicki Kazimierz Łatak |

Cukrownia Żnin to kompleks budynków poprzemysłowych o bardzo długiej, ponadstuletniej historii, która kończy się upadkiem w 2004 roku. Na zlecenie firmy Arche przekształcony został w multifunkcyjną przestrzeń, na terenie której znajduje się hotel, muzeum cukrownictwa i otwarty dla lokalnej społeczności wielki kompleks wypoczynkowy z kinem, kręgielnią i dostępem do Jeziora Żnińskiego Dużego, do tej pory odgrodzonego od miasta zamkniętym terenem fabryki cukru.

Trzy cukrownicze hangary o powierzchni ponad 2000 m² pełne były dawnych urządzeń i elementów, takich jak leje, transformatory, grzejniki, szafy czy regały. Inwestorzy postanowili uratować jak najwięcej z tych rzeczy, stawiając na radykalny recycling i upcycling.

Proces rewitalizacji cukrowni to ciągłe pytania o to, na co można zamienić odpad. Dotyczy to również nowych materiałów (będących elementem każdego, najmniejszego nawet remontu) i kartonów, których ogromna ilość generowana jest przez współczesne systemy dostawy. W Cukrowni Żnin drugie życie dostała nawet tektura.

Na całym terenie inwestycji nie powstał ani jeden nowy budynek. Projektanci pozostawili charakter oryginalnego założenia – nie naruszyli zastanych konstrukcji i nie próbowali naprawiać tego, co jest niedoskonałe, ale nie wpływa na jakość przestrzeni i jej użytkowania. Starając się w jak najmniejszym stopniu ingerować w historyczną zabudowę, zrezygnowali na przykład z prostowania krzywych ścian, a dawny trakt kolejki wąskotorowej przekształcili w chodnik. Znacząco obniżyło to nie tylko koszty inwestycji, lecz także jej negatywny wpływ na środowisko.

Czytaj też: Fabryka Norblina / Warszawa |

Instalacja nowej infrastruktury technicznej z poszanowaniem starej tkanki wymagała czasem wielkiej kreatywności i nieoczywistych rozwiązań. Uratowano dzięki temu nie tylko stare budownictwo, ale także elementy lokalnego biomu. Pod łącznikiem między budynkami A1 i A3 znajduje się jedno z największych w Polsce siedlisk jaskółek – element ten nie został ocieplony, by nie zniszczyć środowiska lęgowego ptaków.

Projektując wnętrza, architekci wykorzystali także stare lampy i krzesła ze stołówki zakładowej, zrobili okładziny z rur czy śmietniki ze znalezionych beczek. Stare pręty posłużyły do produkcji mebli. Nawet główne wejście do hotelu jest zrobione ze starych elementów. Bardzo dużo rzeczy powstało z drewna, które zostało odzyskane ze starych wiat czy dobudówek. Przerobiono je na parapety, meble i ławki zewnętrzne.

Właściwie cała Cukrownia Żnin hołduje zasadzie 4R, czyli: reduce – ograniczaj, reuse – używaj wielokrotnie, recycle – odzyskuj, rethink – przemyśl. Kompleks jest jednym z najciekawszych rewitalizowanych założeń wykorzystujących potencjał obiektów ceglanych i dostosowanych do współczesnych potrzeb.

Proces rewitalizacji cukrowni to ciągłe pytania o to, na co można zamienić odpad. W Cukrowni Żnin drugie życie dostała nawet tektura

Zachować atmosferę: Joanna Aleksandrowicz

Grudniowy zmierzch, białe plamy pierwszego śniegu, z gęstej jak pajęczyna mgły wyłaniają się surowe bryły budynku starej cukrowni w Żninie. Gość, zupełnie nieświadomie przekraczający granicę planu filmowego, staje się aktorem spektaklu. Przedstawienia, w którym pierwsze skrzypce gra naturalizm oraz niezwykły szacunek do każdego elementu architektonicznego. To były pierwsze moje skojarzenia i emocje, jakie odczułam, wjeżdżając na teren obiektu.

Cukrownia to jeden z nielicznych przykładów „brutalistycznego” podejścia do rewitalizacji, które pozwala na zachowanie autentyczności miejsca. Projektanci podjęli decyzję o zachowaniu stanu zastanego zamiast powszechnie znanego przywracania budynku do czasów jego świetności. To jakże inne od typowych polskich rewitalizacji podejście do tematu. To autentyczny szacunek do historii obiektu, polegający na uszanowaniu całego procesu zmian zachodzących przez lata w budynku. Brak „pudrowania” nadaje nowy wyraz budownictwu industrialnemu, nie niszcząc przy tym jego prawdziwej atmosfery. Kolaż starych tynków, farb, cegieł, wraz z zachowaniem przedmiotów będących wyposażeniem cukrowni, jest doskonałą scenerią do opowiadania historii tego miejsca.

Czytaj też: LPP Fashion Lab / Gdańsk |

Podczas prac budowlanych decyzją projektantów było uratowanie nie tylko elementów architektonicznych, lecz także maszyn i wszelakich urządzeń wykorzystywanych w cukrowni. Na budowie obowiązywał powszechny zakaz wyrzucania śmieci. Projektanci stworzyli swoiste ich wysypisko, które w rzeczywistości stało się magazynem ciekawych historycznie przedmiotów. Do dzisiaj wykorzystują oni niektóre elementy w kolejnych realizacjach.

W tę surową i autentyczną w swoim pochodzeniu tkankę ze smakiem wstawiona została infrastruktura hotelowa. Nieoczywiste i zaskakujące jest rozmieszczenie funkcji z nietypowym wykorzystaniem przestrzeni istniejącej: owalna sala kinowa w stalowym silosie, pojedynczy apartament mieszkalny na dziedzińcu głównym, ponad 6-metrowej wysokości apartament w wieży, pokoje z wyjściem widokowym na hol fabryczny, sala restauracyjna w części starej kotłowni, która ożywiona złotą kompozycją muralu i ponad 4-metrowej długości żyrandolami ze świetlówek buduje bogaty styl, można by powiedzieć, industrialnego baroku.

Czytaj też: Fort VIII / Warszawa |

Każde z miejsc ma swoją historię. Pomiędzy dwoma głównymi budynkami mieszczącymi pokoje hotelowe, na wysokości trzeciego piętra, na stalowej konstrukcji opiera się stary łącznik. Pierwotnie znajdowała się tam taśma do transportowania worków z cukrem. Obecnie w swoim niezmienionym stanie, z resztkami gumowej taśmy na rolkach, służy jako komunikacja.

Projektanci podjęli również decyzję o niewyburzaniu obiektów. Jak sami stwierdzili, wyburzyć można zawsze, jednak być może za kilka lat pojawi się tu architekt z kolejnym ciekawym pomysłem. Pozostawili w stanie niezmienionym budynek dawnej wapniarni – ożywili go, wprowadzając jedynie do wnętrza czerwone światło. Z uwagi na centralne usytuowanie zyskał on miano serca całości założenia. W moim odczuciu jest on jak ogromna stara latarnia przywołująca wspomnienia z chińskich filmów z lat 30.

Interdyscyplinarność przejawiła się również we współpracy z lokalną społecznością, której członkowie pamiętali czasy świetności Żnina. Dzisiaj ci ludzie współtworzą hotel, a sam kompleks przywrócony został całej lokalnej społeczności jako miejsce pracy i wypoczynku.

Wiele obiektów po nieudanej restauracji straciło nie tylko swój pierwotny charakter, ale przede wszystkim atmosferę. Cukrowni Żnin udało się to wszystko zachować.

Czytaj też: Trójkąt Bermudzki: rewitalizacja Przedmieścia Oławskiego we Wrocławiu |

Projektanci nie naruszyli zastanych konstrukcji i nie próbowali naprawiać tego, co niedoskonałe

Inwestycja w rewitalizację dawnej fabryki cukru była interdyscyplinarnym założeniem projektowym, w którym oprócz architektów pracowali dekoratorzy wnętrz czy artyści plastycy