Spis treści
Przedmiotowe kamienice flankują ostatni plac
Zespół trzech kamienic pod adresami Mariacka 30, 32, 34 położony jest w strategicznym punkcie Katowic, przy jednym z czterech kluczowych miejsc, pomiędzy którymi projektant Heinrich Moritz Nottebohm wytyczył w 1865 roku szkielet urbanistyczny ówczesnego miasta. Stworzył tu symboliczną przestrzeń – oś władzy świeckiej i duchowej z sekwencją placów: Cesarsko-Królewskiego (dziś Wolności), Mieszczańskiego (Rynek), Ewangelickiego (skwer przed Kościołem Zmartwychwstania Pańskiego) oraz Katolickiego (przed Kościołem Mariackim). Przedmiotowe kamienice flankują ten ostatni plac, będąc jego ważnym przyczółkiem.
W 2019 roku Katowickie Towarzystwo Budownictwa Społecznego wraz z miejscowym oddziałem SARP ogłosili jednoetapowy konkurs na przebudowę zaniedbanych kamienic z możliwością ewentualnych wyburzeń i zachowaniem tylko ich zewnętrznych ścian. Zwyciężył projekt autorstwa OVO Grąbczewscy Architekci, którzy kierując się ideami szacunku wobec historii oraz potrzebą redukcji śladu węglowego, zdołali wpasować oczekiwany program funkcjonalny w istniejącą tkankę z niewielką tylko korektą oryginalnej substancji. W 2025 roku, trzy miesiące przed celebracją 160. rocznicy powstania miasta i jubileuszem 15-lecia rewitalizacji ulicy Mariackiej, prezydent Katowic wręczył pierwszym lokatorom klucze do nowych mieszkań.
Był to pozytywny akcent na drodze wcześniejszych niepowodzeń dwóch konkursów SARP-u. Ten z 2005 roku – na kompleksową rewitalizację ulicy wraz z jej sąsiedztwem, który wygrała pracownia Kuryłowicz i Jurkowscy, a także z 2010 roku – na przebudowę kamienicy pod nr. 10, projektu – INCO. Trzeba wspomnieć, że wtedy też miała miejsce karygodna rozbiórka zabytkowego budynku pod nr. 27 z przeznaczeniem na parking gruntowy!
Architektura umożliwia integrację międzypokoleniową
Zła passa została jednak przerwana i wybrany w ostatnim konkursie projekt w pełni zrealizowano. W realizacji autorstwa OVO Grąbczewscy Architekci znajdziemy łącznie 41 mieszkań, z czego 20 przeznaczono dla seniorów 65+, a całą resztę dla lokatorów bez ograniczeń wieku. Niestety zrezygnowano z lokali dla wychowanków domów dziecka, choć były wcześniej zaplanowane. Dla osób starszych przewidziano 17 lokali dwupokojowych 34-62 m² oraz trzy kawalerki (od 35 do 38 m²). Wszystkie z bezprogowymi prysznicami, czujnikami dymu oraz przyciskami umożliwiającymi wezwanie pomocy w sytuacji zagrożenia.
Czytaj także: TBS, w którym jest "jakby luksusowo". Czy wymarzone mieszkanie można znaleźć w publicznej inwestycji?
Na pozostałe lokale składa się: siedem apartamentów 3-pokojowych o powierzchni 71-86 m², 13 mieszkań dwupokojowych liczących od 31 do 63 m² oraz jedna kawalerka 36 m². Odpowiednie ich rozmieszczenie ma umożliwić integrację międzypokoleniową. Dzięki windom i podjazdom oraz systemowi specjalnych piktogramów informacyjnych zagwarantowano także pełną dostępność osobom z niepełnosprawnością ruchową i wzrokową. Poprzez docieplenie od środka ścian zewnętrznych zapewniono odpowiednią izolację termiczną, a stosując potrójne szklenie w oknach od ulicy Mariackiej – akustyczną.
W budynkach zainstalowano ponadto: ogrzewanie podłogowe, szerokie drzwi, ogniwa fotowoltaiczne oraz pompy ciepła wspomagające kotłownię gazową, która znajduje się na ostatniej kondygnacji. Niestety nie zapewniono dostępu do piwnic, które były zbyt niskie, choć przy wymianie stropów i wzmacnianiu fundamentów, można było rozważyć ich pogłębienie.
Na uwagę zasługuje recykling kafli piecowych
Wszystkim elewacjom zewnętrznym pieczołowicie przywrócono utracone detale i odsłonięto partie ceglanego lica. W klatkach schodowych dla lepszej orientacji odsłonięto cegłę, a w podłogach zastosowano abstrakcyjne mozaiki. Na dachu środkowej kamienicy pojawił się nowy, ciekawy motyw ażurowej osłony dla znajdujących się tam urządzeń infrastruktury technicznej. Rozpościera się stąd spektakularny widok na kościół i okolicę. Szkoda jednak, że taras nie jest dostępny dla mieszkańców. Zaoferowano im w zamian atrakcyjną przestrzeń wypoczynku, zlokalizowaną w zacisznym podwórzu z dwupoziomowym ogrodem i świetlicą sąsiedzką.
Na uwagę zasługuje recykling kafli piecowych, cegieł, belek stropowych i tralek schodów, których użyto ponownie jako ozdobne panneau na ścianach świetlicy, w balustradach nowych schodów czy siedziskach ogrodowych. Podczas prac budowlanych ocalały także pnącza i część zieleni wysokiej, którą wzbogacono o nowe nasadzenia oraz miejsca na uprawę ziół i warzyw. Uporządkowany został także przedogródek, z którego pochylnią można dostać się do klubu seniora, znajdującego się w przyziemiu.
Architekci w pełni wykorzystali duchowy i materialny potencjał przestrzeni, uzupełniając ją twórczo w subtelny sposób. Tak więc kultura tworzy miejsce, które staje się częścią kultury i podstawą tożsamości lokalnej – zarówno według Bohdana Jałowieckiego (Tożsamość lokalna w świecie płynnej nowoczesności, 2009), jak i autorów projektu, którzy dźwignęli ją na nowy, wyższy poziom.
Oskar Grąbczewski: założenia autorskie
Projekt jest wynikiem wygranego konkursu na rewitalizację trzech wyłączonych z użytkowania kamienic, stojących tuż przy zabytkowym Kościele Mariackim. Uczestnicy mogli je w całości wyburzyć, z zachowaniem lub odtworzeniem fasad od ulicy. Odkryliśmy, że wymaganą liczbę mieszkań zmieścimy w istniejących kamienicach, a program dodatkowy: przestrzenie integracyjne, przestrzenie zielone i plac zabaw – w przebudowanych oficynach.
To rozwiązanie najkorzystniejsze:
- ekologicznie – pozostawienie na miejscu istniejących zabudowań i wykorzystanie ich do nowych funkcji to działanie o najmniejszym śladzie węglowym, wymagające najmniejszych nakładów prac, materiałów budowlanych, transportu, a także umożliwiające zachowanie istniejących na działce traw, krzewów, pnączy,
- typologicznie – respektujące charakter i schemat funkcjonalny historycznej zabudowy,
- konserwatorsko – ze względu na zachowanie jak największej ilości zabytkowej substancji architektonicznej,
- społecznie – dla mieszkańców oraz sąsiadów więź z historycznie istniejącymi budynkami ma pozytywną i emocjonalną wartość,
- symbolicznie – dające wyraźny sygnał, że miasto szanuje swoją historię i potrafi zatroszczyć się o swoje zabytki,
- inżyniersko – pozwalające osiągnąć pożądany efekt minimalnymi środkami,
- architektonicznie – szanujące historyczną zabudowę i potrafiące znaleźć w niej współczesne walory przestrzenne zarówno w części pozostawionej, jak i przebudowanej,
- a ponadto minimalnie ingerujące w komfort mieszkańców sąsiednich budynków oraz użytkowników ulicy Mariackiej
– jak najmniej uciążliwych prac rozbiórkowych (hałas, kurz) i robót budowlanych wymagających ciężkiego sprzętu.
Budynki przebudowano z zachowaniem maksimum istniejącej substancji, wzmocniono piwnice, wymieniono stropy, wprowadzono windy, balkony i loggie od strony dziedzińca. Wszystkie cenne elementy pochodzące z rozbiórek, takie jak drzwi, balustrady schodowe, cegły czy kafle piecowe, zostały powtórnie wykorzystane. 20 lokali przeznaczono dla osób starszych, które mieszkały do tej pory w śródmieściu, w starych budynkach bez wind, z piecami węglowymi, na 4. lub 5. piętrze. Nowe kamienice mają windy, informację wizualną z elementami tyflograficznymi, c.o., wentylację, instalację przyzywową, portiernię, zostały całkowicie dostosowane dla osób z niepełnosprawnościami ruchu i wzroku. Jednocześnie są zlokalizowane w centrum, które często stanowi miejsce ich życia od urodzenia.
W przyziemiu narożnej kamienicy otwarto klubokawiarnię dla seniorów. W dziedzińcu, w adaptowanej ceglanej oficynie stworzono świetlicę, a w miejscu dwóch pozostałych oficyn, które znajdowały się w bardzo złym stanie – wielopoziomowy ogród. Istniejące ceglane mury świetlicy zostały docieplone od wewnątrz, natomiast na fundamentach rozebranych oficyn wzniesiono stropy, słupy, ściany z barwionego betonu i cegły. Wnętrze świetlicy urządzono z wykorzystaniem historycznych tralek i drzwi, a szczytowe ściany wyłożono mozaiką z rozebranych kafli piecowych. Piętrowy ogród wypełnia zieleń. Bluszcz, porastający oficynę od zachodu cały czas stanowi ozdobę połączonych ze sobą podwórek kwartału, którego częścią są nasze kamienice. Ogród jest dostępny dla mieszkańców, ale upiększa również sąsiadujące podwórka i budynki, które mają teraz zwiększony dopływ światła dziennego oraz atrakcyjny widok na malowniczą, przerastaną zielenią ceglano-betonową strukturę.
