Architektura MuratorWydarzeniaArchitektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie

Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie

W szczecińskiej Trafostacji można oglądać wystawę „Kryjówki. Architektura przetrwania” podejmującą temat doświadczeń Żydów ukrywających się podczas niemieckiej okupacji. Ekspozycja stanowi podsumowanie dotychczasowych badań architektki Natalii Romik i antropolożki Aleksandry Janus na terenach Polski i dzisiejszej Ukrainy.

Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc

W Zagładzie zginęło około 6 mln Żydów, z czego połowę stanowili obywatele Polski. Szacuje się, że podczas II wojny światowej w granicach Rzeczypospolitej przeżyło w ukryciu po tzw. aryjskiej stronie około 50 tys. Żydów. Kolejne 80 tys. przetrwało w obozach koncentracyjnych, a 180 tys. na terytorium Związku Radzieckiego. W sumie Holocaust przeżyło pomiędzy 250 tys. a 350 tys. polskich Żydów, czyli około 10% żydowskiej populacji przedwojennej Polski.

Część ukrywających się po „aryjskiej stronie” ocalała dzięki niesionej im pomocy, zarówno bezinteresownie, jak i za opłatą. Zaprezentowane na wystawie kryjówki prześladowanej ludności żydowskiej powstały w czasie II wojny światowej. Stanowią świadectwo determinacji, odwagi i kreatywności użytkowników, którzy musieli zabezpieczyć swoje podstawowe potrzeby, zwykle z wykorzystaniem minimalnych środków, bez możliwości radykalnej zmiany dostępnej im przestrzeni.

Kryjówki często tworzone były ad hoc, z potrzeby chwili, w miejscach do tego pierwotnie nieprzystosowanych. Strychy, piwnice, jaskinie, drzewa czy nawet groby zyskiwały zupełnie nową funkcję. Warunkiem było utrzymanie pozoru ich dotychczasowej formy – aby zapewnić skuteczną ochronę, strych musiał wyglądać jak zwykły strych, a drzewo jak zwykłe drzewo. Tę tymczasową architekturę, która powstawała przy użyciu prymitywnych narzędzi w bardzo ciężkich warunkach cechowała jednak niezwykła różnorodność.

Czytaj też: Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie |

Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc

Na wystawie pokazane zostały lustrzane odlewy dziewięciu kryjówek z terenów Polski i dzisiejszej Ukrainy. Formom rzeźbiarskim towarzyszy prezentacja efektów interdyscyplinarnych badań przeprowadzonych przez Natalię Romik i Aleksandrę Janus wraz z zespołem antropolożek, historyczek, archeologów i miejskich odkrywców.

Wystawa podejmuje refleksję nad fundamentalnymi problemami architektury i współżycia społecznego, takimi jak relacja między formą i funkcją czy projektowaniem i użytkowaniem przestrzeni. Problematyzuje również temat upamiętniania niewidzialnej architektury, która pomimo swojej niewidoczności, jest istotnym świadectwem historycznym. Jednocześnie modele kryjówek konotują miejsce ludzkiego odosobnienia. Mogą być też odczytywane w szerszej perspektywie egzystencjalnej, np. tragedii uchodźców i dawania im schronienia w trakcie migracji czy prześladowań w krajach zagrożonych konfliktami militarnymi – czytamy w tekście kuratorskim.

Wystawa „Kryjówki. Architektura przetrwania” została zorganizowana przez TRAFO Trafostację Sztuki w Szczecinie oraz Zachętę – Narodową Galerię Sztuki, gdzie była pokazywana od 31 marca do 17 lipca 2022 roku. W Szczecinie można ją oglądać do 6 listopada.

Natalia Romik jest architektką i badaczką, uzyskała tytuł doktora na Bartlett School of Architecture UCL za pracę (Po)żydowska architektura nie-pamięci w dawnych sztetlach. Jej działalność naukowa i artystyczna dotyczy architektury i pamięci. Na koncie ma m.in. takie projekty jak „Nomadyczne Archiwum Sztetla” czy „Otwarte Studio Antyfaszystowskie”. Współtworzy kolektyw SENNA, z którym zrealizowała projekt wystawy stałej Domu Pamięci Żydów Górnośląskich w Gliwicach czy ekspozycję „Bejt Almin – Dom Wieczności”, prezentowaną w pawilonie przy cmentarzu żydowskim na warszawskim Bródnie. W marcu tego roku za swoją działalność została uhonorowana Dan David Prize, jedną z najbardziej prestiżowych nagród naukowych na świecie, przyznawana przez Uniwersytet Telawiwski i Fundację Dana Davida z Liechtensteinu za przełomowe osiągnięcia w nauce, kulturze lub działalności społecznej.

Kryjówki. Architektura przetrwania
Gdzie:
TRAFO Trafostacja Sztuki w Szczecinie
Kiedy: 4 sierpnia – 6 listopada 2022 roku
Organizatorzy: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, TRAFO Trafostacja Sztuki w Szczecinie
Kuratorzy: Stanisław Ruksza, Kuba Szreder
Współpraca naukowa: Aleksandra Janus
Producenci: Michał Kubiak i Anna Muszyńska (Zachęta), Andrzej Witczak (TRAFO Trafostacja Sztuki)
Współpraca: Julia Leopold i Aleksandra Zientecka (Zachęta), Taras Nazaruk i Maryana Mazurak (Centre for Urban History of East-Central Europe we Lwowie)
Opracowanie graficzne: Piotr Jakoweńko (Senna Kolektyw)
Architektura wystawy: Sebastian Kucharuk (Senna Kolektyw)

Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc
Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc
Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc
Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc
Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc
Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc
Architektura przetrwania: Kryjówki Natalii Romik w Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Fragment ekspozycji „Kryjówki. Architektura przetrwania” w TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie; fot.  Andrzej Golc
Bejt Almin – nowe muzeum poświęcone historii warszawskich Żydów Przy cmentarzu żydowskim na Bródnie otwarto nowy pawilon z ekspozycją poświęconą historii tego miejsca. Za projekt wystawy odpowiadają architekci z Senna Kolektyw.
Nomadyczne Archiwum Sztetla – podsumowanie projektu architektki Natalii Romik Nomadyczne Archiwum Sztetla, czyli mobilny pawilon z wystawą prezentującą dzieje dawnych miasteczek zamieszkiwanych przez ludność żydowską, rozpoczęło podróż po Polsce latem 2016 roku. Czas na podsumowanie projektu.
#Archikolaże. Szkice dla przyszłości: dyskusja Ósmego lutego zapraszamy na dyskusję towarzyszącą wystawie „Archikolaże”. Spotkanie z udziałem architektek Marleny Happach, Agnieszki Kalinowskiej-Sołtys, Ewy Kuryłowicz, Barbary Nawrockiej, Ewy P. Porębskiej, Agaty Twardoch, Aleksandry Wasilkowskiej i Marleny Wolnik poprowadzi filozofka i dziennikarka Katarzyna Kasia.
BUDMA 2023 – wydarzenia dla architektów Kulisy i efekty rozpłytowywania placu Defilad, wykład Alexandra Schwarza z pracowni David Chipperfield Architects oraz Międzynarodowa Konwencja Budownictwo Polska-Ukraina to tylko niektóre z wydarzeń tegorocznych targów BUDMA 2023.
Wieczór filmowy i dyskusja wokół „Archikolaży” W ramach wydarzeń towarzyszących wystawie „Archikolaże” zapraszamy na pokaz trzech filmów zrealizowanych w latach 90. według scenariusza Zyty Kusztry i Ewy P. Porębskiej. Spotkanie i dyskusję wokół dokumentów poprowadzi Łukasz Harat.
Spotkanie z Angeliką Fitz, dyrektorką Architekturzentrum Wien (AzW) Zapraszamy na wykład Angeliki Fitz, teoretyczki kultury, kuratorki, autorki wielu publikacji z dziedziny architektury, sztuki i urbanistyki, od 2017 roku dyrektorki Architekturzentrum Wien (AzW).
Ewa P. Porębska oprowadza po wystawie „Archikolaże” Listy Jerzego Sołtana, Andrzeja Wajdy, Bogdana Paczowskiego, archiwalne zdjęcia i fragmenty dawnych programów telewizyjnych, cytaty z wypowiedzi znaczących postaci architektury, a przede wszystkim opowieść o architektonicznych ideałach i pokusach oraz  o postawach projektantów – to wszystko zobaczyć można na wystawie „Archikolaże” w warszawskim Zodiaku. Już 15 stycznia po ekspozycji oprowadzi jej pomysłodawczyni i kuratorka Ewa P. Porębska, redaktorka naczelna miesięcznika „Architektura-murator”.
Archikolaże Wystawa #Archikolaże Ewy P. Porębskiej jest krytyczną refleksją nad współczesną architekturą. To także opowieść o ideałach, postawach projektantów i zmianach architektonicznych priorytetów.