Architektura MuratorRealizacjePamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Jeden z największych masowych grobów w Europie otrzymał nową oprawę. Na cmentarzu żydowskim w Warszawie, w miejscu spoczynku tysięcy mieszkańców getta, powstało przejmujące założenie pomnikowe według projektu biura Archiworks.

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Szymon Lenarczyk
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w WarszawieWarszawa, ul. Okopowa 49/51
AutorzyArchiworks: Karol Dzik, Maciej Szpalerski i Krzysztof Matuszewski
InwestorGmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie
Data realizacji (koniec)2022
Koszt inwestycji1 300 000 PLN

Na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie w masowych grobach spoczywa od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców getta. W pierwszych miesiącach wojny pochówki odbywały się jeszcze w indywidualnych kwaterach, zgodnie z żydowskim prawem i tradycją, lecz w miarę narastania terroru, gdy w warszawskim getcie umierały dziesiątki i setki ludzi dziennie, ofiary zaczęto chować w dwóch zbiorowych mogiłach o wymiarach 10 x 10 i 10 x 20 metrów. Groby masowe w Warszawie to dojmujący symbol końca społeczności żydowskiej stolicy – mówi Lesław Piszewski, przewodniczący Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Czytaj też: Bejt Almin – nowe muzeum poświęcone historii warszawskich Żydów |

W grobach tych spoczywają Żydzi, którzy umierali lub byli zabijani na ulicach getta warszawskiego. Ci, którzy dożyli do jego likwidacji, zostali w większości wymordowani podczas powstania w getcie, między 19 kwietnia a 16 maja 1943 roku, i w obozie zagłady w Treblince – dodaje. Po wojnie granice grobów zaczęły się zacierać. Dopiero w latach 60. w ich miejscu powstało skromne upamiętnienie w formie ustawionych w kręgu kawałków białego marmuru. W centrum usytuowano czarną granitową płytę z inskrypcją po polsku i hebrajsku: tu spoczywają ofiary z getta warszawskiego 1941-1943. Niech dusze ich mają udział w życiu wiecznym. Założenie zaprojektowała architektka Hanna Szmalenberg we współpracy z rzeźbiarzem Władysławem Klamerusem, których wspólnym dziełem jest także  Pomnik Umschlagplatz przy ul. Stawki.

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik

W ubiegłym roku w ramach prac badawczych prowadzonych na terenie cmentarza przez Fundację Dziedzictwa Kulturowego we współpracy z Żydowskim Instytutem Historycznym udało się określić dokładne granice grobów. Jak ustalił dr Sebastian Różycki z Zakładu Fotogrametrii, Teledetekcji i Systemów Informacji Przestrzennej Politechniki Warszawskiej, mogiły zajmowały obszar znacznie większy niż zakładało upamiętnienie Szmalenberg i  Klamerusa. Zdecydowano więc o przeniesieniu części znajdujących się tu symbolicznych macew i zaprojektowaniu nowego pomnika. Zadanie to powierzono Karolowi Dzikowi, Maciejowi Szpalerskiemu i Krzysztofowi Matuszewskiemu z warszawskiej pracowni Archiworks. Architekci w obrysie mogił zaproponowali dwie kwatery o kortenowych obrzeżach, które wyłożono różowym kwarcytem. Stojąc między nimi na chwilę można stracić z oczu pozostałe groby i pozwolić sobie na odczuwanie tylko tej konkretnej przestrzeni – wyjaśniają projektanci. W sumie do budowy założenia wykorzystali 350 ton kamieni. Jak tłumaczą, mają symbolizować tysiące Żydów zamordowanych w getcie warszawskim i pochowanych bezimiennie przez nazistów.

Czytaj też: Varsavianistyczna zagadka – nowa odsłona księgarni ŻIH |

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik

Między kwaterami pojawił się monument w formie gabionu. Znajdująca się wewnątrz kompozycja głazów zdaje się lewitować, ale według autorów ma też przywodzić na myśl strzaskaną kolumnę, w sztuce sepulkralnej wyrażającą zwykle przerwane nagle życie. U podstawy monumentu dodatkowo ustawiono granitową tablicę z pierwszego upamiętnienia. W obrębie założenia przewidziano też elementy małej architektury, w tym specjalne ekspozytory z prętów zbrojeniowych, które z czasem mają pokryć się bluszczem i wtopić w otoczenie. Na nich prezentowane będą informacje o historii tej przestrzeni.

Groby masowe na cmentarzu żydowskim to jedno z najważniejszych miejsc świadczących o tragicznej historii naszego miasta i jego mieszkańców – mówi Michał Laszczkowski, inicjator renowacji cmentarza żydowskiego przy ulicy Okopowej i współzałożyciel Fundacji Dziedzictwa Kulturowego. To wręcz niewyobrażalne, że na tak niewielkim obszarze pochowano tak wielu ludzi. Poruszające jest także, że czas zatarł pierwotne granice grobów i dopiero w zeszłym roku, 75 lat po wojnie, udało się nam je prawidłowo wyznaczyć i godnie upamiętnić pochowanych w nich Żydów – dodaje.

Czytaj też: Powązki – archispacer po cmentarzu Powązkowskim w Warszawie |

Koszt prac związanych ze stworzeniem upamiętnienia wyniósł 1 300 000 zł. Środki pochodziły z funduszu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj. Archiworks; fot. Szymon Lenarczyk
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj. Archiworks; fot. Szymon Lenarczyk
Park Pamięci w Oświęcimiu: sztuka i natura Najbardziej wyrazistym elementem realizacji są kamienne płyty z szarego piaskowca. Przywodzą na myśl obraz zalegających w tym miejscu ruin spalonej i zburzonej Wielkiej Synagogi.
Stała ekspozycja w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie Słowo i obraz, minimalizm, wizualna cisza i działania o charakterze rzeźbiarskim to elementy oddziałującej na emocje ekspozycji, poświęconej tworzeniu, ukryciu i odnalezieniu archiwum nieocalonych – osób, którym nie udało się przeżyć wojny. O nowej wystawie głównej w ŻIH-u projektu Fish n' Sheep pisze Jerzy S. Majewski.
Plac 3 Maja w Wołominie od Nowa: wyniki konkursu W konkursie na koncepcję nowego zagospodarowania placu 3 Maja w Wołominie zwyciężyła Inicjatywa Projektowa z Warszawy. Wybór opracowania poprzedziły kilkustopniowe konsultacje społeczne.
Najlepsze przestrzenie publiczne według TUP: 2021 Towarzystwo Urbanistów Polskich po raz piętnasty wybrało najlepsze przestrzenie publiczne w kraju. Jury nagrodziło sześć realizacji w czterech kategoriach.
Miasto dobrych rozwiązań: nowy przewodnik po dobrze zaprojektowanych przestrzeniach w Polsce Targowisko w Mszanie Dolnej, osiedle Nowe Żerniki we Wrocławiu, plaża miejska w Olsztynie czy parki kieszonkowe w Krakowie to tylko niektóre z miejsc, jakie znalazły się na Niemapie – nowym przewodniku po dobrze zaprojektowanych przestrzeniach w całej Polsce.
Magdalena Gawin: stop betonozie! Nowa wykładnia konserwatorska dotycząca rewitalizacji historycznych terenów miejskich Generalna konserwator zabytków Magdalena Gawin zapowiedziała zmianę tzw. wykładni konserwatorskiej w kwestii modernizacji historycznych rynków i placów. Ma być mniej betonu i kamienia, a więcej zieleni.
Dość patriarchalnych symboli w przestrzeni publicznej! Pomnik konny Izy Rutkowskiej Polska artystka Iza Rutkowska rozprawia się z patriarchalnymi symbolami opresji w przestrzeni publicznej państw kolonialnych. Zaczęła od Hiszpanii, teraz czas na Włochy i Francję.
Park im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK: startuje realizacja konkursowego projektu eM4 Pracowni Architektury Brataniec Park im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK już w przyszłym roku stanie się atrakcyjną, zieloną przestrzenią do wypoczynku i rekreacji. Według projektu eM4 Pracowni Architektury Brataniec powstaną m.in. place zabaw i ścieżka dydaktyczna nawiązująca do historii Cichociemnych. Posadzone zostaną także nowe drzewa i krzewy.