Architektura MuratorRealizacjePamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Jeden z największych masowych grobów w Europie otrzymał nową oprawę. Na cmentarzu żydowskim w Warszawie, w miejscu spoczynku tysięcy mieszkańców getta, powstało przejmujące założenie pomnikowe według projektu biura Archiworks.

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Szymon Lenarczyk
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w WarszawieWarszawa, ul. Okopowa 49/51
AutorzyArchiworks: Karol Dzik, Maciej Szpalerski i Krzysztof Matuszewski
InwestorGmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie
Data realizacji (koniec)2022
Koszt inwestycji1 300 000 PLN

Na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie w masowych grobach spoczywa od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców getta. W pierwszych miesiącach wojny pochówki odbywały się jeszcze w indywidualnych kwaterach, zgodnie z żydowskim prawem i tradycją, lecz w miarę narastania terroru, gdy w warszawskim getcie umierały dziesiątki i setki ludzi dziennie, ofiary zaczęto chować w dwóch zbiorowych mogiłach o wymiarach 10 x 10 i 10 x 20 metrów. Groby masowe w Warszawie to dojmujący symbol końca społeczności żydowskiej stolicy – mówi Lesław Piszewski, przewodniczący Zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Czytaj też: Bejt Almin – nowe muzeum poświęcone historii warszawskich Żydów |

W grobach tych spoczywają Żydzi, którzy umierali lub byli zabijani na ulicach getta warszawskiego. Ci, którzy dożyli do jego likwidacji, zostali w większości wymordowani podczas powstania w getcie, między 19 kwietnia a 16 maja 1943 roku, i w obozie zagłady w Treblince – dodaje. Po wojnie granice grobów zaczęły się zacierać. Dopiero w latach 60. w ich miejscu powstało skromne upamiętnienie w formie ustawionych w kręgu kawałków białego marmuru. W centrum usytuowano czarną granitową płytę z inskrypcją po polsku i hebrajsku: tu spoczywają ofiary z getta warszawskiego 1941-1943. Niech dusze ich mają udział w życiu wiecznym. Założenie zaprojektowała architektka Hanna Szmalenberg we współpracy z rzeźbiarzem Władysławem Klamerusem, których wspólnym dziełem jest także  Pomnik Umschlagplatz przy ul. Stawki.

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik

W ubiegłym roku w ramach prac badawczych prowadzonych na terenie cmentarza przez Fundację Dziedzictwa Kulturowego we współpracy z Żydowskim Instytutem Historycznym udało się określić dokładne granice grobów. Jak ustalił dr Sebastian Różycki z Zakładu Fotogrametrii, Teledetekcji i Systemów Informacji Przestrzennej Politechniki Warszawskiej, mogiły zajmowały obszar znacznie większy niż zakładało upamiętnienie Szmalenberg i  Klamerusa. Zdecydowano więc o przeniesieniu części znajdujących się tu symbolicznych macew i zaprojektowaniu nowego pomnika. Zadanie to powierzono Karolowi Dzikowi, Maciejowi Szpalerskiemu i Krzysztofowi Matuszewskiemu z warszawskiej pracowni Archiworks. Architekci w obrysie mogił zaproponowali dwie kwatery o kortenowych obrzeżach, które wyłożono różowym kwarcytem. Stojąc między nimi na chwilę można stracić z oczu pozostałe groby i pozwolić sobie na odczuwanie tylko tej konkretnej przestrzeni – wyjaśniają projektanci. W sumie do budowy założenia wykorzystali 350 ton kamieni. Jak tłumaczą, mają symbolizować tysiące Żydów zamordowanych w getcie warszawskim i pochowanych bezimiennie przez nazistów.

Czytaj też: Varsavianistyczna zagadka – nowa odsłona księgarni ŻIH |

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik

Między kwaterami pojawił się monument w formie gabionu. Znajdująca się wewnątrz kompozycja głazów zdaje się lewitować, ale według autorów ma też przywodzić na myśl strzaskaną kolumnę, w sztuce sepulkralnej wyrażającą zwykle przerwane nagle życie. U podstawy monumentu dodatkowo ustawiono granitową tablicę z pierwszego upamiętnienia. W obrębie założenia przewidziano też elementy małej architektury, w tym specjalne ekspozytory z prętów zbrojeniowych, które z czasem mają pokryć się bluszczem i wtopić w otoczenie. Na nich prezentowane będą informacje o historii tej przestrzeni.

Groby masowe na cmentarzu żydowskim to jedno z najważniejszych miejsc świadczących o tragicznej historii naszego miasta i jego mieszkańców – mówi Michał Laszczkowski, inicjator renowacji cmentarza żydowskiego przy ulicy Okopowej i współzałożyciel Fundacji Dziedzictwa Kulturowego. To wręcz niewyobrażalne, że na tak niewielkim obszarze pochowano tak wielu ludzi. Poruszające jest także, że czas zatarł pierwotne granice grobów i dopiero w zeszłym roku, 75 lat po wojnie, udało się nam je prawidłowo wyznaczyć i godnie upamiętnić pochowanych w nich Żydów – dodaje.

Czytaj też: Powązki – archispacer po cmentarzu Powązkowskim w Warszawie |

Koszt prac związanych ze stworzeniem upamiętnienia wyniósł 1 300 000 zł. Środki pochodziły z funduszu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj.  Archiworks; fot. Karol Dzik
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj. Archiworks; fot. Szymon Lenarczyk
Pamięci mieszkańców getta: nowy monument na cmentarzu żydowskim w Warszawie
Monument upamiętniający masowe groby na cmentarzu żydowskim w Warszawie, proj. Archiworks; fot. Szymon Lenarczyk
Park Pamięci w Oświęcimiu: sztuka i natura Najbardziej wyrazistym elementem realizacji są kamienne płyty z szarego piaskowca. Przywodzą na myśl obraz zalegających w tym miejscu ruin spalonej i zburzonej Wielkiej Synagogi.
Stała ekspozycja w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie Słowo i obraz, minimalizm, wizualna cisza i działania o charakterze rzeźbiarskim to elementy oddziałującej na emocje ekspozycji, poświęconej tworzeniu, ukryciu i odnalezieniu archiwum nieocalonych – osób, którym nie udało się przeżyć wojny. O nowej wystawie głównej w ŻIH-u projektu Fish n' Sheep pisze Jerzy S. Majewski.
Ogrody Anny w Łodzi Ogrody Anny to otwarta przestrzeń publiczna, w której bije serce starego nowego kwartału – rewitalizowanych terenów poprzemysłowych – realizację projektu medusa group komentuje Błażej Ciarkowski.
Zielone śródmieście we Włocławku coraz bliżej realizacji Nowy „zielony korytarz” połączy park Łokietka z usytuowanym w samym centrum Włocławka placem Wolności. Projekt ponad 700-metrowego ciągu zieleni i różnych stref aktywności opracowało Małeccy Biuro Projektowe.
Cztery lekcje od Aliny Scholz dla burmistrzów Zakliczyna, Kutna, Leżajska oraz innych miast, gdzie w wakacje można usmażyć jajko na betonowym rynku Dyskusja nad opacznie rozumianą modernizacją rynków i placów trwa kolejny sezon. Inicjatorki Balu architektek tym razem przygotowały krótki poradnik dla decydentów: „Cztery lekcje od Aliny Scholz, wybitnej, polskiej architektki krajobrazu, dla burmistrzów Zakliczyna, Kutna, Leżajska oraz innych miast, gdzie można w wakacje usmażyć jajko na betonowym rynku”.
Plac Pięciu Rogów: miejska oaza, betonowa pustynia czy zwornik łączący różne przestrzenie i funkcje miasta? Po sześciu latach od rozstrzygnięcia konkursu oficjalnie otwarto tzw. plac Pięciu Rogów u zbiegu ul. Chmielnej, Zgoda, Szpitalnej i Brackiej w Warszawie. Realizacja pracowni WXCA i Kacpra Ludwiczaka budzi sprzeczne opinie, od pochwał za stworzenie nowego salonu miasta, po krytykę za niewielką ilość zieleni.
Plaża Romantyczna w warszawskim Wawrze Dla projektantów najważniejszą wartością miejsca był jego naturalny charakter. Do przekształceń użyli języka stworzonego przez przyrodę. O nowej realizacji pracowni projektowej Karola Żurawskiego pisze Jerzy S. Majewski.
SORRY: Rajkowska przeciw łamaniu praw migrantów Przy poznańskiej Kaponierze powstał betonowy mur z odłamkami szkła na szczycie. To instalacja SORRY Joanny Rajkowskiej. Rzeźba nawiązuje do muru budowanego na granicy polsko-białoruskiej.