Architektura MuratorKrytykaOdbudowa Notre Dame: opinie, pomysły, koncepcje

Odbudowa Notre Dame: opinie, pomysły, koncepcje

Dyskusja o nowej formie iglicy jest jałowa i bezużyteczna – mówi „A-m” Frédéric Druot, współautor modernizacji bloków w Bordeaux nagrodzonej w tym roku EU Mies Award. Publikujemy opinie na temat planowanej rekonstrukcji dachu katedry Notre Dame i pierwsze pomysły na projekt nowej iglicy, „odpowiadającej wyzwaniom naszej epoki”.

Odbudowa Notre Dame: opinie, pomysły, koncepcje
Projekt nowej iglicy Notre Dame autorstwa Massimiliano i Doriany Fuksas; il. © Studio Fuksas

Pożar katedry Notre Dame poruszył media na całym świecie. Dyskusja o symbolice i znaczeniu katastrofy, a także wyzwaniach, z jakimi będzie się musiała zmierzyć Francja w trakcie odbudowy zabytku od dwóch tygodni toczy się w prasie, telewizji i internecie. Ma również nieoczekiwane zwroty akcji i wciąż nowo pojawiające się wątki. Już dzień po tragedii prezydent Emmanuel Macron zapowiedział, że gmach zostanie zrekonstruowany. Odbudujemy Notre Dame jeszcze piękniejszą – mówił, otwierając pole pierwszym spekulacjom na temat przyszłej formy zadaszenia i 93-metrowej iglicy, dobudowanej w XIX wieku przez Viollet-le-Duca. Nie od dziś wiadomo bowiem, że każdy z kolejnych przywódców Francji stawia sobie za cel pozostawienia własnego śladu w przestrzeni Paryża, by wymienić tylko słynne centrum sztuki współczesnej zbudowane przez Georges’a Pompidou, Piramidę Luwru François Mitterranda czy Musée du Quai Branly Jacques’a Chiraca.

Zaraz potem premier Édouard Philippe potwierdził te przypuszczenia, informując o planach zorganizowania międzynarodowego konkursu na projekt nowej iglicy, odpowiadającej wyzwaniom naszej epoki. Deklaracja szybko zyskała zarówno zwolenników, jak i przeciwników, także wśród architektów. Jednym z pierwszych biur, które pozytywnie odniosły się do idei zaprojektowania iglicy na nowo było Studio Fuksas. W ich wersji to rodzaj wysokiego pinakla wykonanego ze szkła na wzór kryształów Baccarat, który – podobnie jak nowy dach katedry – mógłby emanować własnym światłem. Powinniśmy myśleć o czymś pośrednim między tym, co zniknęło a tym, co można przywrócić. Chodzi o rzetelne wypośrodkowanie między czymś niezwykle współczesnym a odzyskaniem części historii – tłumaczy idee Massimiliano Fuksas.

Podobny charakter ma koncepcja Normana Fostera, którą zaprezentował ostatnio magazyn „The Times” – to stalowo-szklana konstrukcja powtarzająca kształt pierwotnego sklepienia krzyżowo-żebrowego. Podczas tego typu przebudów zawsze wykorzystywano technologie na miarę swoich czasów. Nigdy nie odtwarzano oryginału jeden do jednego, z takich samych materiałów w ten sam sposób – mówił Foster dziennikarzom „Guardiana”, przywołując przykład katedry w Chartres, która po pożarze w 1836 roku zyskała nową, żeliwną konstrukcję dachu. Decyzja o zorganizowaniu konkursu na odbudowę Notre Dame stanowi kontynuację tej tradycji – dodał. Zwolennikiem reinterpretacji formy iglicy jest też polski architekt Robert Konieczny. Idea dosłownej odbudowy czegoś, co powstało w zupełnie innym czasie jest nieporozumieniem, bo my, współcześni twórcy powinniśmy budować na miarę aktualnych możliwości i z tego rozliczą nas następne pokolenia. Przecież katedra Notre Dame też nie powstała w jednym czasie i jest, jak wiele innych zabytkowych budowli, nawarstwieniem różnych epok w architekturze – mówił portalowi noizz.pl.

Wbrew temu, co można przeczytać na portalach społecznościowych, w samej Francji tego typu pomysły przyjmowane są na razie dość chłodno. Można by sobie wyobrazić stworzenie iglicy XXI wieku, ale nie sądzę, by ta opcja przeważyła, chociażby z powodów turystycznych. Iglica Viollet-le-Duca (…) stała się elementem wizerunku katedry na całym świecie w jej wersji pocztówkowej. Moim zdaniem wkładem nowoczesności w tym przypadku powinny być przede wszystkim zdobyte z czasem mądrość i wiedza, precyzja, a także umiejętność pozostania w cieniu podczas uczestniczenia w czymś, co jest większe od nas samych – podkreślał François Chatillon, jeden z 37 głównych architektów zabytków we Francji, w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” z 24 kwietnia. Moim zdaniem trzeba włączyć w dyskusję o odbudowie filozofów, pisarzy, intelektualistów, zwykłych ludzi. Nie wolno pozostawić jej w wyłącznej gestii architektów, specjalistów i polityków – mówił Chatillon.

Ku podobnej idei skłania się też francuski architekt Frédéric Druot, współautor modernizacji bloków w Bordeaux nagrodzonej tegoroczną EU Mies Award. Myślę, że nie ma dużego zainteresowania nową formą iglicy, bo zbyt wysokie jest ryzyko, że powstanie po prostu zły projekt. Nie pojawia się pytanie o nową wizję sklepienia, więc po co zadawać je odnośnie elementu z XIX wieku? Prowadzi to tylko do jałowych i bezużytecznych dyskusji, ale bardzo popieram zachowanie ich publicznego charakteru. Z drugiej strony, z punktu widzenia techniki budowlanej wykorzystywanej w XIII stuleciu, niezwykle ważne jest, aby zastanowić się nad samą naturą przyszłej konstrukcji zadaszenia. Wszelkie innowacje muszą być powiązana z odtworzeniem bardzo pięknej, znaczącej, tajemniczej i spektakularnej struktury. Ukryta przed wzrokiem zwiedzających, była ona bowiem częścią mocy i uroku tego wspaniałego budynku – mówi „A-m” Druot.

Nieco inny punkt widzenia przyjęli młodzi architekci Nicolas Abdelkader i Marie-Alizée Tulli z paryskiego Studio NAB. W ich koncepcji wizja nowej iglicy oraz sama forma schodzi na plan dalszy. Postulują powrót do pierwotnych wartości architektury sakralnej, takich jak kształtowanie sumień, ochrona życia i rozbudzanie świadomości społecznej. Na przygotowanych na szybko wizualizacjach analizują możliwe funkcje nowej struktury, która mogłaby stać się na przykład szklarnią, pozwalając na organizowanie warsztatów miejskiego rolnictwa i permakultury. Aby przyszła Notre Dame nie była jedynie anachroniczną reprezentacją, musimy uniknąć pułapki estetycznej i zaakceptować przeznaczenie tego gmachu, który jest wybitnie zwrócony ku człowiekowi – tłumaczą, dodając jeszcze jeden wątek do toczącej się medialnej debaty między apologetami wiernej rekonstrukcji i autorskiej kreacji.

Odbudowa Notre Dame: opinie, pomysły, koncepcje
Projekt rekonstrukcji katedry Notre Dame autorstwa Nicolasa Abdelkadera i Marie-Alizée; il. © Studio NAB  
Odbudowa Notre Dame: opinie, pomysły, koncepcje
Projekt rekonstrukcji katedry Notre Dame autorstwa Nicolasa Abdelkadera i Marie-Alizée; il. © Studio NAB
Odbudowa Notre Dame: opinie, pomysły, koncepcje
Projekt rekonstrukcji katedry Notre Dame autorstwa Nicolasa Abdelkadera i Marie-Alizée; il. © Studio NAB
Odbudowa Notre Dame: opinie, pomysły, koncepcje
Projekt nowej iglicy Notre Dame autorstwa Massimiliano i Doriany Fuksas; il. © Studio Fuksas