Evoluon w Eindhoven. Mija 60 lat od otwarcia we wrześniu holenderskiego krewnego spodka w Katowicach

Jego architektura nie była jedynie efektowną oprawą wystawy – sam budynek miał być dowodem możliwości współczesnej techniki. Zaprojektowany przez Louisa Kalffa i Leo de Bevera obiekt do dziś pozostaje jednym z najczytelniejszych przykładów europejskiego „space age”, a jego ponowne otwarcie dla publiczności w 2022 roku przywróciło mu funkcję zbliżoną do pierwotnej.

Prezent od Philipsa dla Eindhoven

Historia Evoluonu jest nierozerwalnie związana z Philipsem. W 1966 roku przedsiębiorstwo obchodziło 75-lecie istnienia. Frits Philips chciał uczcić jubileusz obiektem, który byłby czymś więcej niż firmowym muzeum – miejscem pokazującym społeczeństwu znaczenie nauki, techniki i wynalazczości.

Idea miała jednak wcześniejsze źródła. Philips już przed II wojną światową prowadził własne muzeum, a po wojnie organizował pokazy technologiczne w Demonstration Laboratory oraz ELA Studio. Sukces pawilonu Philipsa na Expo 58 w Brukseli, przygotowanego przez Le Corbusiera, Iannisa Xenakisa i Edgara Varèse'a, przekonał koncern, że zamiast kolejnych tymczasowych ekspozycji na wystawach światowych warto stworzyć w Eindhoven stałe centrum prezentacji technologii. 

Spodek w Katowicach wciąż w znakomitej formie

Pierwsze szkice wykonał Louis Kalff. Według wspomnień Fritsa Philipsa jeden z wariantów miał powstać podczas rozmowy przy lunchu – na odwrocie menu. Zwyciężyła forma przypominająca statek kosmiczny. Kalff wspominał później, że podczas projektowania myślał o przyszłości, nieważkości i science fiction. Budynek miał działać na wyobraźnię jeszcze przed wejściem do środka.

Do dalszych prac Kalff zaprosił młodszego architekta Leo de Bevera. Nad konstrukcją współpracowały m.in. Hollandse Beton Maatschappij oraz TNO w Delfcie. Szczególnie istotne były badania modeli konstrukcyjnych: bez dzisiejszych narzędzi komputerowych tak nietypową geometrię trzeba było sprawdzać za pomocą obliczeń oraz fizycznych modeli. Budowę rozpoczęto w połowie lat 60., a 24 września 1966 roku Evoluon został oficjalnie otwarty.

Architektura, która sama stała się eksponatem

Najważniejszą cechą Evoluonu jest całkowita jedność formy architektonicznej, konstrukcji i przekazu. To nie budynek, któremu dopiero później nadano futurystyczną stylistykę. Jego konstrukcja jest jednocześnie jego architekturą.

Dominujący element kompleksu ma około 77 metrów średnicy. Z daleka przypomina spłaszczoną soczewkę albo dwa zestawione ze sobą talerze. Rozległa bryła została uniesiona nad ziemią, dzięki czemu pomimo ogromnej masy sprawia wrażenie niemal nieważkiej. To właśnie kontrast pomiędzy ciężarem żelbetowej konstrukcji a wizualnym efektem unoszenia się nad terenem stanowi istotę projektu.

Spodki na Śnieżce. Ikona dominująca nad krajobrazem

„Spodek” oparto na dwunastu podporach w kształcie litery V. Podpory odsunięto od zewnętrznej krawędzi bryły, co wzmacnia efekt szerokiego wspornika i sprawia, że jej obwód zdaje się nie mieć bezpośredniego podparcia. Poniżej znajduje się przeszklona strefa wejściowa. Z zewnątrz otrzymujemy więc czytelny podział: ciężka, ekspresyjna konstrukcja betonowa ponad transparentnym parterem.

Układ ten można postrzegać jako charakterystyczne dla architektury lat 60. odwrócenie tradycyjnej hierarchii. Zamiast ciężkiej podstawy i coraz lżejszych kondygnacji pojawia się optycznie delikatna baza, nad którą zawieszono ogromny betonowy dysk.

Równie ważne było usytuowanie budynku. Działkę otaczały ważne arterie komunikacyjne, dlatego forma miała być czytelna ze wszystkich stron. Okrąg eliminował potrzebę projektowania reprezentacyjnej fasady frontowej – Evoluon funkcjonuje raczej jak wolnostojący obiekt oglądany w ruchu, niemal architektoniczna rzeźba.

Konstrukcja betonowej „soczewki”

Najbardziej interesujący z punktu widzenia architektury pozostaje sposób skonstruowania głównej hali. Dolna część dysku tworzy żelbetową misę opartą na stalowych przegubach umieszczonych na podporach. Rozwiązanie umożliwiało pracę konstrukcji pod wpływem zmian temperatury. Historyczna dokumentacja techniczna podaje, że każdy z punktów podparcia przenosił obciążenie rzędu 625 ton.

8 cerkwi w Bieszczadach, które przetrwały historyczną zawieruchę

Dolną misę wykonano z prefabrykowanych elementów betonowych tworzących promienisty układ. Poszczególne segmenty powiązano systemem obwodowych sprężających cięgien. W konstrukcji wykorzystano dziesiątki kilometrów stalowych drutów; dzięki sprężeniu można było uzyskać wyjątkowo rozległą formę bez gęstej sieci podpór w przestrzeni ekspozycyjnej.

Jeszcze bardziej charakterystyczna jest górna kopuła. Składa się z 822 sześciobocznych prefabrykatów betonowych, z których każdy ważył około 1200 kg. Elementy układano w koncentrycznych pierścieniach, tworząc cienką powłokę współpracującą konstrukcyjnie jako całość.

Górna i dolna część „spodka” mogły pracować względem siebie, co było konieczne przy tak dużej średnicy obiektu. Podczas budowy najpierw podpierano misę, następnie napinano obwodowe cięgna, a dopiero po uzyskaniu samonośności konstrukcji demontowano rusztowania. Podobnie powstawała kopuła. Dokumentacja pokazuje skalę przedsięwzięcia – jej realizacja przypominała bardziej budowę obiektu inżynieryjnego niż typowego pawilonu muzealnego.

Na szczycie kopuły umieszczono świetlik o średnicy około 8 metrów. Dodatkowe otwory doświetlające rozmieszczono przy jej obwodzie. W rezultacie światło wpadało do środka zarówno od góry, jak i przez przeszklone fragmenty strefy pod dyskiem.

Wnętrze podporządkowane ruchowi po okręgu

Zewnętrzna geometria miała bezpośrednie przełożenie na organizację ekspozycji. Wewnątrz zaprojektowano koncentryczne galerie biegnące wokół centralnej przestrzeni. Zamiast sekwencji zamkniętych sal zastosowano ciągły, pierścieniowy układ komunikacji i wystaw.

Ten przestrzenny model dobrze odpowiadał założeniom muzeum. Zwiedzający nie miał poruszać się między statycznymi gablotami. Evoluon od początku pomyślano jako miejsce doświadczenia. Eksponaty można było uruchamiać, obserwować doświadczenia i samodzielnie sprawdzać działanie zjawisk fizycznych. Koncepcję ekspozycji rozwijali m.in. Jan F. Schouten i brytyjski projektant wystaw James Gardner. Philips chciał mówić nie tyle o własnych produktach, ile o relacji człowieka z nauką i technologią.

Mieszkał tu słynny szpieg. Teraz jego dom w Gdańsku odzyska blask

Wnętrze i wystawa stanowiły więc jeden scenariusz. Ruch wzdłuż galerii był zarazem ruchem wokół centralnej pustki i po kolejnych poziomach wiedzy. Z dzisiejszej perspektywy można dostrzec w Evoluonie zapowiedź współczesnego muzeum interaktywnego.

W otoczeniu głównego budynku znajdowały się także obiekty pomocnicze: zaplecze gastronomiczne, sala filmowa i pomieszczenia techniczne. Ważnym elementem kompozycji była ponadto około 60-metrowa wieża techniczna oraz kolisty staw, którego skala odpowiadała w przybliżeniu średnicy głównego dysku. Odbicie betonowej bryły w wodzie wzmacniało wrażenie obiektu „lądującego” w parku.

Od symbolu postępu do zamkniętego centrum konferencyjnego

Evoluon bardzo szybko stał się atrakcją. Milionowego gościa przyjęto już w listopadzie 1968 roku. W najlepszym okresie muzeum odwiedzały setki tysięcy osób rocznie.

Problem polegał jednak na tym, że ekspozycja technologiczna wymagała nieustannego aktualizowania. To, co w latach 60. wyglądało jak zapowiedź przyszłości, w kolejnych dekadach szybko się starzało. Rosły również koszty utrzymania charakterystycznego obiektu. W 1989 roku Philips zamknął muzeum dla publiczności.

W latach 90. kompleks dostosowano do funkcji biznesowych. Powstało Philips Competence Centre, służące jako przestrzeń prezentacji, spotkań i konferencji. Rozbudowano zaplecze, pojawiły się nowe sale konferencyjne i audytorium, a w 1994 roku dodano kolejne skrzydło. Od 1998 roku obiekt był wykorzystywany szerzej jako centrum kongresowe i eventowe.

Zmiana funkcji pozwoliła utrzymać budynek, ale zerwała jeden z najważniejszych elementów pierwotnej idei: jego powszechną dostępność. Futurystyczny symbol Eindhoven stał się przede wszystkim obiektem komercyjnym.

W 2018 roku Evoluon został wpisany na listę holenderskich zabytków o randze państwowej – Rijksmonument.

Zobacz galerię: Willa Lacherta i Szanajcy na Saskiej Kępie w Warszawie

Wnętrza willi Lacherta i Szanajcy przy Katowickiej na Saskiej Kępie w Warszawie

Renowacja i powrót muzeum

Przełom nastąpił w 2022 roku. Dokładnie 56 lat po pierwszym otwarciu budynek ponownie zaczął funkcjonować jako publicznie dostępne muzeum – tym razem prowadzone przez Next Nature Network. Inauguracyjna wystawa „RetroFuture” dotyczyła dawnych i współczesnych wyobrażeń przyszłości, co świadomie nawiązywało do pierwotnej idei Evoluonu.

Projekt adaptacji przestrzeni wejściowych, lounge'u, restauracji i sal spotkań opracowało M+R interior architecture. Nie chodziło o rekonstrukcję wnętrz z 1966 roku. Projektanci przyjęli zasadę czytelnego oddzielenia substancji historycznej od nowych elementów. Interwencje współczesne miały być rozpoznawalne jako kolejna, odwracalna warstwa.

Kończy się 20-letnia epopeja kładki Kazimierz–Ludwinów

Najbardziej widocznym narzędziem stał się intensywny kolor niebieski. Wszystkie nowe lub przetworzone elementy wyposażenia otrzymały wspólną barwę, podczas gdy oryginalna architektura pozostała wizualnie autonomiczna. Projektanci tłumaczyli wybór zarówno skojarzeniami błękitu z technologią i przyszłością, jak i związkiem z identyfikacją Philipsa oraz Next Nature.

Interwencja została oparta także na zasadach gospodarki cyrkularnej. Zamiast wymiany całego wyposażenia wykorzystano istniejące elementy, nadając im nowe wykończenia. Pojawiły się m.in. OSB i linoleum, a luźne umeblowanie dobrano z projektów holenderskich designerów, m.in. Maartena Baasa, Joepa van Lieshouta i Pieta Heina Eeka. Elementy zaprojektowano tak, by można było je ponownie wykorzystać po zakończeniu ich funkcjonowania w muzeum.

Nowe oświetlenie wykonano jako lekkie, czarne systemy szynowe z oprawami LED. Światło skierowane ku górze eksponuje betonowe podpory oraz drewniane okładziny stropów, zamiast konkurować z historyczną strukturą. W takim podejściu renowacja Evoluonu jest bardziej działaniem konserwatorskim poprzez kontrast niż rekonstrukcją. To, co nowe, celowo różni się od oryginału.

Louis Kalff – projektant marki, światła i architektury

Louis Christiaan Kalff urodził się w 1897 roku. Studiował architekturę na politechnice w Delfcie, którą ukończył w 1923 roku. Już na początku kariery łączył jednak projektowanie architektoniczne z grafiką – po studiach pracował w biurze architektonicznym, a równocześnie projektował plakaty.

W 1925 roku rozpoczął pracę dla Philipsa. Szybko stał się jedną z kluczowych postaci odpowiedzialnych za wizualną tożsamość przedsiębiorstwa. Ujednolicił sposób stosowania nazwy Philips, pracował nad znakiem firmowym, projektował opakowania, materiały reklamowe, sprzęt oraz ekspozycje targowe. W czasach, gdy pojęcie corporate identity nie było jeszcze powszechnie używane, Kalff traktował produkt, reklamę, wystawę i architekturę jako elementy jednego systemu komunikacji.

Szczególne miejsce zajmowało w jego działalności światło. W 1929 roku utworzył w Philipsie Lighting Advisory Office. Doradzał przy projektach oświetleniowych, prowadził wykłady i współpracował z czołowymi architektami epoki. Według archiwów Philips Museum konsultowali się z nim m.in. Le Corbusier, Frank Lloyd Wright i Gio Ponti.

Kalff odegrał również kluczową rolę w powstaniu pawilonu Philipsa na Expo 58 w Brukseli. To on zaproponował, aby firma nie prezentowała wyłącznie produktów, lecz stworzyła totalne widowisko łączące architekturę, obraz, dźwięk i technologię. Do projektu zaproszono Le Corbusiera, a jednym z najważniejszych współautorów pawilonu został Iannis Xenakis. Doświadczenia z Brukseli miały bezpośredni wpływ na koncepcję późniejszego Evoluonu.

Po przejściu na emeryturę w 1960 roku Kalff nadal pozostawał doradcą Philipsa. Evoluon, opracowany wspólnie z Leo de Beverem, był jego najważniejszą późną realizacją i syntezą wieloletnich doświadczeń – architektury, projektowania wystaw, technologii, komunikacji wizualnej i wiary w społeczną rolę postępu. Kalff zmarł w 1976 roku.

Leo de Bever – współautor konstrukcyjnej strony wizji

Choć pierwsze szkice Evoluonu należały do Kalffa, pełne autorstwo budynku należy przypisywać Louisowi Kalffowi i Leo de Beverowi. De Bever, znacznie młodszy od Kalffa, uczestniczył w przełożeniu futurystycznej idei na realny obiekt budowlany. W późniejszej karierze pozostał silnie związany z Eindhoven. Projektował m.in. obiekty administracyjne, szpital Catharina oraz lodowisko miejskie. Zmarł w 2015 roku w wieku 85 lat.

Źródła

Philips Museum – „The Evoluon. A good idea has many fathers” – historia powstania, geneza projektu, Kalff, Philips i koncepcja ekspozycji.Philips Museum – „Louis Kalff (1897–1976)” – biografia Kalffa, działalność w Philipsie, projektowanie graficzne, światło i Expo 58. Evoluon – „Design and Construction” – historyczna dokumentacja techniczna budynku, konstrukcja misy, kopuły, podpór i systemu sprężenia. M+R interior architecture – Evoluon – dokumentacja rewitalizacji i aranżacji wnętrz z 2022 roku. Architectenweb – „Blauw kenmerkt het nieuwe interieur van het Evoluon” Architectuurcentrum Eindhoven – „Evoluon 60 jaar” Louis Kalff Instituut – biografia Louisa C. Kalffa. Architectenweb – „Architect Leo de Bever overleden”  Architectenweb – Leo de BeverThis is Eindhoven – Architectural highlights