Dziś zamek mieści hotel, restaurację i przestrzenie konferencyjne, a jego dostosowanie do współczesnych potrzeb obejmuje zarówno historyczne wnętrza, jak i instalacje oraz otoczenie. To przykład adaptacji, której nie można sprowadzić do jednorazowego remontu.
Spis treści
Niewielka warownia z wyraźną dominantą
Zamek powstał w XIV wieku z inicjatywy arcybiskupa Jarosława Bogorii ze Skotnik. Usytuowany na lewym brzegu Warty, był nie tylko warownią, ale również miejscem pobytu hierarchów i schronieniem dla skarbów kapituły gnieźnieńskiej. Jego historia od początku łączyła więc bezpieczeństwo z potrzebami mieszkalnymi i sprawowaniem władzy.
Odbudowane zamki w Polsce – nowa tożsamość czy fałsz historyczny?
Pierwotne założenie było znacznie skromniejsze niż dzisiejszy zespół. W rekonstrukcji przywołanej przez historyczkę Zofię Wilk-Woś ceglany obwód zamykał czworobok o wymiarach około 23 × 29 m. W jego obrębie znajdowały się dziedziniec, piętrowy dom mieszkalny oraz kaplica wysunięta w stronę dziedzińca. Około połowy XV wieku do narożników domu zachodniego dostawiono dwie czworoboczne wieże mieszkalne, wjazd wzmocniono wieżą bramną, a całość otoczono kolejnym ciągiem murów.
Najbardziej rozpoznawalnym elementem pozostaje wieża cylindryczna po stronie wschodniej. Jej trzon, o średnicy około 9 m, stanowi mocną przeciwwagę dla rozbudowanych części mieszkalnych. Pierwotne wejście umieszczono wysoko ponad terenem — w opracowaniu Mateusza Konrada Ochęckiego wskazano poziom około 12,5 m. Ten detal dobrze pokazuje pierwotną logikę budowli: komunikację podporządkowano bezpieczeństwu, nie wygodzie użytkownika.
Rezydencja dopisywana do średniowiecznych murów
Przekształcenia Uniejowa nie polegały na zastępowaniu jednego zamku drugim. Kolejne funkcje i rozwiązania przestrzenne wprowadzano w istniejącą strukturę. Po pożarze w 1525 roku odbudowa silniej uwzględniała potrzeby mieszkalne i reprezentacyjne. Z czasem dawna warownia przybrała charakter barokowej rezydencji. W XIX wieku rodzina Tollów przeprowadziła następne przekształcenia, określane jako romantyczno-klasycystyczne.
Nieśmiertelna zamczystość. Polska nigdy nie przestała wznosić zamków
Dzisiejszą bryłę można zatem odczytywać jako zapis zmieniających się proporcji między obronnością a komfortem. Masywna wieża pozostała dominantą, lecz to zabudowa mieszkalna coraz wyraźniej określała sposób użytkowania całości. Zamiast traktować późniejsze elementy jako zakłócenie „czystego” gotyku, warto widzieć w nich świadectwo ciągłej aktualizacji budynku.
Powojenna konserwacja także ukształtowała zabytek
Obecny wygląd zamku jest również rezultatem dwudziestowiecznych prac konserwatorskich. Po wojennych i powojennych zniszczeniach przeprowadzono w latach 50. i 60. remonty zabezpieczające budowlę.
Ochęcki wskazuje na znaczenie działań Haliny i Zdzisława Ziętkiewiczów z poznańskiej pracowni konserwatorskiej, które uczytelniły fazy przekształceń warowni w rezydencję. Dzisiejszy odbiór architektury jest więc wynikiem nie tylko dawnych przebudów, ale także późniejszych decyzji o eksponowaniu jej poszczególnych warstw.
Nie tylko Książ i Malbork. Oto najpiękniejsze zamki w Polsce
To istotne dla oceny współczesnej adaptacji. Jej punktem odniesienia nie jest jeden, niezmieniony stan historyczny. Jest nim budynek, w którym trzeba rozpoznać i pogodzić wartości pochodzące z różnych okresów — bez automatycznego uznawania najstarszych elementów za jedyne godne zachowania.
Hotel zamiast muzealnej izolacji
Współczesny program zamku opiera się na połączeniu noclegów, gastronomii i spotkań. Każdy z pokoi ma własną łazienkę, a zróżnicowanie ich wielkości pozwala przyjmować zarówno pojedynczych gości, jak i rodziny. Funkcja hotelowa nie oznacza tutaj wielkoskalowego programu noclegowego, lecz stosunkowo kameralne użytkowanie zabytkowej struktury.
Ważne jest rozdzielenie części oferty między zamek a pobliski Dom Pracy Twórczej. Ten drugi obiekt, uruchomiony w 2012 roku, dysponuje 23 pokojami. Z punktu widzenia planowania zespołu można odczytać takie rozwiązanie jako sposób na zwiększenie liczby miejsc noclegowych bez skupiania całego programu w historycznych murach. Nie każda nowa potrzeba użytkowa musi prowadzić do kolejnej ingerencji w zamek.
Stal i szkło przy historycznej rezydencji
Kolejny kierunek zmian wyznacza projekt zagospodarowania tarasu. We wrześniu 2025 roku gmina poinformowała o wyborze wykonawcy i zawarciu umowy z firmą Quman, której oferta wyniosła około 3,19 mln zł. Zakres przedsięwzięcia przewiduje lekkie zadaszenie stalowo-szklane, nową posadzkę, wentylację mechaniczną tarasu i restauracji, instalację elektryczną oraz system sygnalizacji pożaru.
Według przedstawionych przez samorząd założeń forma ma nawiązywać do zadaszenia istniejącego za czasów Tollów, znanego z archiwalnych fotografii. Jest to zatem odwołanie do dziewiętnastowiecznej warstwy rezydencji, a nie do jej średniowiecznego początku. Funkcjonalnym celem przedsięwzięcia jest rozszerzenie możliwości gastronomii.
Architektonicznie najważniejsza pozostaje relacja między nową konstrukcją a masywnym korpusem. Stal i szkło mogą pozwolić odróżnić współczesny dodatek od historycznego muru, ale o efekcie przesądzą proporcje, detal połączeń i widoczność instalacji. Sam wybór transparentnego materiału nie gwarantuje wizualnej lekkości.
Źródła1. Zofia Wilk-Woś, „Zamek arcybiskupów gnieźnieńskich w Uniejowie w XV wieku w świetle źródeł pisanych”, „Biuletyn Uniejowski”, t. 4, 2015 2. Mateusz Konrad Ochęcki, „Próba rekonstrukcji wyglądu bryły średniowiecznego zamku w Uniejowie na podstawie zachowanych struktur murowanych” — analiza architektury i informacje o powojennych pracach konserwatorskich. Warsztat Historyka3. Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego, „Łódzkie zachwyca. Zamek w Uniejowie — średniowieczna perła nad Wartą”, 21 maja 2026. Województwo Łódzkie4. BIP Urzędu Miasta w Uniejowie, „Rewitalizacja Zespołu Zamkowo-Parkowego w Uniejowie wraz z restauracją XIV-wiecznego Zamku”. bip.uniejow.pl5. Oficjalny serwis Zamku Uniejów — program noclegowy, Dom Pracy Twórczej, powierzchnie i wyposażenie sal konferencyjnych. zamekwuniejowie.pl6. Urząd Miasta w Uniejowie, „Rozstrzygnięto przetarg na zagospodarowanie tarasu zamku w Uniejowie”, 9 września 2025. Uniejów
