Spis treści
Tu przyroda stopniowo odzyskuje teren przekształcony przez człowieka
W 2024 roku, po serii laurów w Polsce i zagranicą, miano najlepszej przestrzeni publicznej w Europie zyskał Park Akcji „Burza” w Warszawie, powstały w pracowniach Archigrest i topoScape. Teraz Ci sami architekci mają szansę na tę nagrodę za inny stołeczny parki – Park Żerański. Zdobyli on ostatnio m.in. Nagrodą Architektoniczną Prezydenta Warszawy w kategorii „Projektowanie przestrzeni publicznej” – może więc jury konkursu w Barcelonie przychyli się do opinii tego w Warszawie?
A nie była to realizacja łatwa. Jak podkreślają architekci, park nad kanałem stanowił odpowiedź na zapotrzebowanie na tereny rekreacyjne dla nowo powstających tu osiedli. Żerań to bowiem poprzemysłowa część stolicy rozbudowująca się pod presją szybkiej reurbanizacji i nienadążającej za nią infrastruktury społecznej. W konkursie zorganizowanym w 2019 roku przez Zarząd Zieleni m.st. Warszawy, architekci musieli pogodzić wartości przyrodnicze, dziedzictwo portowe, pozostałości po fabryce Faelbet oraz… presję ze strony mieszkańców pobliskich osiedli. Aby oswoić ich z nadchodzącymi zmianami, organizowano m.in. spacery informacyjne.
Park Żerański powstał w miejscu niegdyś intensywnie eksploatowanego, choć nigdy w pełni ukończonego portu rzecznego, gdzie przyroda stopniowo odzyskuje teren przekształcony przez człowieka. W krajobrazie zachował się gruz – ślad uprzemysłowionego budownictwa mieszkaniowego czasów PRL-u. To miejsce, niosące pamięć o dwóch wielkich marzeniach infrastrukturalnych: żeglownej Wiśle i domach z fabryk, przechowuje wyjątkową tożsamość Żerania. Wydobycie tych ruin przyszłości (za Owenem Hatherleyem) stało się punktem wyjścia do projektu parku
– pisali na łamach „Architektury-murator” w numerze 12/2025 Magdalena Wnęk i Maciej Kaufman, współautorzy projektu.
Spontaniczny las porasta pozostałości prefabrykatów
Projekt pogodził funkcje rekreacyjne z wymogami funkcjonowania Kanału Żerańskiego. Jako element jego identyfikacji przestrzennej wykorzystano słowo „żer” (lub „żyr”), co oznacza „pastwisko w lesie”, a od którego wywodzi się nazwa dzielnicy Żerań.Wbicie nowych dalb cumowniczych umożliwiło montaż pomostów pływających i uwolnienie nabrzeża do celów wypoczynkowych. W północnej części założenia „spontaniczny las porasta pozostałości prefabrykatów”. (…) Forma małej architektury parkowej wywiedziono z technologii, materiałów i formy kojarzonych z budownictwem uprzemysłowionym. Szare prefabrykaty z wyeksponowanym kruszywem zostały wykorzystano w ścianach oporowych, nawierzchniach, wiatach i pawilonach gastronomicznych. Jak podkreślają architekci, z czasem mają zostać wchłonięte przez park i przerośnięte przez krzewy i drzewa.
Natura w jej autentycznym działaniu
Paweł Grodzicki, komentując realizację dla „Architektury-murator”, pisał:
W nowo otwartym Parku Żerańskim czuję się wyjątkowo naturalnie, choć nie mam pewności, czy tłumy niedzielnych spacerowiczów doceniają te same wartości. Jest to druga już, po Parku Akcji Burza (…) realizacja tego samego zespołu w duchu czwartej przyrody, czyli ekosystemów odnawiających się na ziemiach odzyskanych po człowieku. Nie dziwi fascynacja specjalistów krajobrazu spontaniczną sukcesją gatunków na terenach porzuconych, poprzemysłowych, pozornie niesprzyjających wegetacji, gdzie biologiczni pionierzy mozolnie, lecz ustawicznie torują drogę kolejnym, bardziej wymagającym gatunkom. To jest natura w jej autentycznym działaniu. Zamiast projektowania zieleni, miejskiego salonu konstruowanego z roślin, mamy tu – nadal wspomagany, ale jednak – rzeczywisty przyrodniczy proces”.
I dodawał: „Wędrowanie po Parku Żerańskim niewątpliwie może budzić świadomość, prowokuje do zgoła filozoficznej zadumy nad ewolucją ludzkich relacji z naturalnym środowiskiem i realnością ludzkiego nad nim prymatu, nad przemijaniem w ogólności. Symboliczny wymiar mają relikty żerańskiej przemysłowej produkcji domów: stopniowo pochłaniane i rozkładane przez roślinność, chronione barierkami niczym cenne dziedzictwo”.
Czytaj też: Park Żerański ma już pół roku. Gruzy przypominają o przemysłowej przeszłości
Przestrzenie publiczne są teraz ważne
Zdaniem Artura Celińskiego, redaktora naczelnego „A-m”, nagroda European Prize for Urban Public Space świetnie pokazuje, jakie przestrzenie publiczne są teraz w cenie i co się liczy. Jest przyznawana przez Centrum Kultury Współczesnej w Barcelonie (CCCB), która w 1999 roku postanowiła za jej pomocą ustanowić stałe obserwatorium przemiany europejskich miast. Co zatem wyróżnia nominacje w tym roku?
Po pierwsze – reuse, czyli ponowne wykorzystanie istniejącej przestrzeni. Większość z wyróżnionych realizacji polega na przebudowie czegoś w coś – portu, rzeki, parkingu, drogi, betonowego placu. Po drugie, klimat przestał być dodatkiem. Niemal w każdym opisie powtarzają się te same pojęcia: biodiversity, watercycle, resilience. Zieleń w przestrzeni publicznej absolutnie przestała przede wszystkim służyć estetyce. Możecie mieć ładne drzewa, ale to na nic, jeśli nie są one połączone w ekosystem. Dziś stawia się na projektowanie kompleksowej infrastruktury klimatycznej, która tylko przy okazji jest przestrzenią publiczną. Wyróżnia się też mocne spojrzenie na wodę: retencja, odzyskiwanie, przywracanie rzek i redefinicja podejścia do wody w mieście.Po trzecie – subtelność. Wyróżnione projekty nawet nie próbują być ikoniczne. Odchodzi się od spektakularnych gestów na rzecz skromnych, prostych, często bardzo dyskretnych interwencji. Coraz częściej dostrzegane bywają te projekty, które nie chcą dominować, a podkreślać zalety miejsca. No i po czwarte – widać wyraźnie, że przestrzeń publiczna staje się narzędziem budowania zdrowia, integracji i lokalnych wspólnot. Ambicją tych projektów nie jest stworzenie atrakcji dla całego miasta, ale poprawa jakości codziennego życia w konkretnym sąsiedztwie
Lista nominowanych – shorlista
Czy Park Żerański w Warszawie wpisze się w te trendy i zdobędzie główną nagrodę European Prize for Urban Public Space 2026? Dowiemy się już w październiku. Konkurencja jest spora i zazna. Na shorliście znajdują się takie realizacje jak:
1. Zuidpark – Antwerpia, Belgia — Tractebel
2. Catalan Glòries Square – Barcelona, Hiszpania — Agence TER, Ana Coello Paisatge i Arquitectura, Meta Engineering – Quadrante
3. Winkelried Square – Bazylea, Szwajcaria — Franz Reschke Landschaftsarchitektur
4. The Nieuwe Mark – Breda, Holandia — Ingenieursbureau Breda, Studio Mars, ODC Architecture
5. Waller Sand Bremen – Brema, Niemcy — A24 LANDSCHAFT
6. Greening of Flagey and Sainte-Croix Squares – Bruksela, Belgia — Kollektif Landscape
7. Microdams – Chora (Ios), Grecja — Boulouki
8. Grønningen-Bispeparken (Bishop’s Park) – Kopenhaga, Dania — SLA, NIRAS, Kerstin Bergendal
9. Public Courtyard – Inca, Hiszpania — Flexo Arquitectura
10. Therapeutic Garden at the Expocenter – Kijów, Ukraina — Big City Lab, PUPA
11. South Harbor in Køge Kyst – Køge, Dania — SLA
12. Graça Funicular – Lizbona, Portugalia — Pedro Domingos, Atelier Bugio, João Favila Menezes, João Simões
13. Round About Baths – Logroño, Hiszpania — Leopold Banchini
14. U-Hall – Mannheim, Niemcy — Hütten & Paläste
15. Leça Green Corridor – Matosinhos, Portugalia — Laura Roldão LR
16. Public Thermal Bath – Methana, Grecja — Lydia Xynogala, Charlotte Arn, Pascal Bertschi, Elon Rachamin, Friends of the 750 Mineral Springs of Greece
17. El Plà de l’Italià – Olvan, Hiszpania — Guillem Bigas Comas, Guillem Canudas Gorgas, Miquel Arias Costa, Xavier Martin Fontbote
18. Wild Square – Petite Ceinture – Paryż, Francja — Wagon Landscaping, City of Paris, Anne Labroille, Le Bruit du Frigo
19. Urban Forest of the City Hall Esplanade – Paryż, Francja — Council of Paris, Benjamin Le Masson, Sophie Mourthe, Eric Rousseau
20. Square and Tourism Office – Piódão, Portugalia — João Branco, Paula del Río
21. Bolhão Market Rehabilitation – Porto, Portugalia — Nuno Valentim Arquitectura
22. Žnjan 3.0 – Split, Chorwacja — Ivan Jurić, Marin Kaliterna, Mirjana Radoš, Arhitektonski biro Ante Kuzmanić
23. Peace Park – Vicenza, Włochy — EMF – Estudi Martí Franch, PAN Associati, ITS Engineering Company, Studio Franco Zagari
24. Free Center: Versatile Edge, Vienna North Station – Wiedeń, Austria — Team StudioVlayStreeruwitz, Agence TER
25. Park Żerański – Warszawa, Polska — topoScape, Archigrest
