Spis treści
Podkreślić pęknięcia i podkręcić kolory
Dom projektu pracowni idearch studio powstał z nałożenia na siebie dwóch niezależnych porządków. Pierwszy jest historyczny: tworzą go grube kamienne ściany, murki układane na sucho, miejscowy kamień marès, glina i nierówności, przebarwienia czy ubytki, które zdradzają wiek zabudowań. Drugi porządek wprowadzili architekci. Z jednej strony uzupełnia on zastaną tkankę, z drugiej – oferuje własny język: złamaną biel ścian, proste przeszklenia, współczesny detal, konsekwentnie dobraną ceramikę czy wyraźnie odcinające się od kamienia stalowe elementy.
Czytaj także: Zmienili dom lokalnego rybaka w nowoczesne lokum. 100-letni budynek wykończyli drewnem z afrykańskich drzew
Son Martorell nie zostało przywrócone do jednego, wybranego momentu swojej historii. Punktem wyjścia dla architektów stało się to, co zastali – wraz ze śladami użytkowania, przebudów i stopniowej degradacji. Dopiero na tę strukturę nałożono nową warstwę, potrzebną do wygodnego, współczesnego zamieszkania. Takie podejście pozwoliło zachować charakter tradycyjnego gospodarstwa, a jednocześnie uniknąć tworzenia architektonicznego skansenu.
Odzyskanie relacji między domem a krajobrazem
Historia Son Martorell sięga 1886 roku. Zespół powstał jako część minorkańskiego lloc – tradycyjnego gospodarstwa rolnego związanego z uprawą ziemi i hodowlą zwierząt. Na Minorce takie założenia były czymś więcej niż zbiorem budynków gospodarczych i mieszkalnych. Ich układ, konstrukcja i materiały wynikały bezpośrednio ze sposobu użytkowania ziemi, lokalnego klimatu oraz tego, co można było znaleźć w najbliższym otoczeniu.
Czytaj także: Inspiracją był "Czarnoksiężnik z Krainy Oz". Żółta ścieżka prowadzi do historycznej kaplicy
Son Martorell tworzą: główny dom, dawna obora oraz otaczający je teren, porządkowany przez kamienne murki, ścieżki i rodzimą roślinność. Przez ponad sto lat zabudowania nie pozostały jednak nietknięte. Kolejne ingerencje stopniowo zmieniały ich układ, a główny budynek został w pewnym momencie podzielony na dwa niezależne lokale. W ten sposób zatracił wcześniejszą przestrzenną spójność. Później doszły do tego lata zaniedbań. Gdy architekci rozpoczęli pracę, część elementów była już w zaawansowanym stanie degradacji.
Nie oznaczało to jednak, że wszystko, co narosło przez kolejne dekady, należało usunąć. Historia budynku została potraktowana jako proces. Pracownia idearch nie szukała „oryginalnego” Son Martorell, które można byłoby pieczołowicie zrekonstruować. Ważniejsze okazało się odzyskanie relacji między domem a krajobrazem i wykorzystanie tych fragmentów dawnej struktury, które nadal mogły pracować w nowym układzie.
Zaczęli przebudowę od „użytecznej ruiny”
Architekci rozpoczęli przebudowę od redukcji. Usunięto elementy znajdujące się w najgorszym stanie, wtórne ścianki działowe i uszkodzone fragmenty dachów i stropów. Po tym architektonicznym oczyszczeniu pozostało coś, co autorzy projektu określają mianem „użytecznej ruiny” – stabilny szkielet przestrzenny i materiałowy; wystarczająco mocny, by stać się podstawą kolejnego etapu życia domu.
Jedną z najważniejszych zmian wprowadzono już przy wejściu. Powstała tu dwukondygnacyjna przestrzeń, która stała się komunikacyjnym sercem budynku. Wstawiono w nią lekkie schody i pomost obiegający zachowany kamienny mur. To tu najlepiej widać zasadę rządzącą całą realizacją: masywna historyczna konstrukcja pozostaje na swoim miejscu, a nowe elementy są od niej wyraźnie lżejsze i czytelne jako współczesna ingerencja.
Przebudowa zmieniła również sposób poruszania się po domu. W grubych murach z marès wykonano nowe przejścia, dzięki którym kolejne wnętrza łączą się bez pośrednictwa klasycznych korytarzy. Zamiast ciągów komunikacyjnych powstała sekwencja bezpośrednio połączonych pomieszczeń.
Równie ważna była odpowiedź na klimat Minorki. Od południa przestrzenie mieszkalne otwarto dużymi przeszkleniami na otaczający teren. Po przeciwnej stronie domu architekci zastosowali rozwiązanie znacznie bardziej powściągliwe. Od północy znalazły się pomieszczenia pomocnicze i strefy mokre, a mniejsze otwory oraz cofnięcie elewacji tworzą barierę przed silnymi wiatrami Tramontana. Rozmieszczenie okien podporządkowano - co paradoksalnie rzadkie - nie symetrii fasad, ale światłu, widokom i lokalnym warunkom pogodowym.
Niewielka paleta nowych materiałów
Materiały pozwalają odczytać, co w Son Martorell zastano, co odzyskano, a co pojawiło się dopiero podczas przebudowy. Najważniejszy jest marès, charakterystyczny dla tego regionu piaskowiec, z którego wykonano konstrukcyjne ściany domu. Istniejące mury dokładnie przeanalizowano i selektywnie oczyszczono, odsłaniając oryginalny kamień wszędzie tam, gdzie pozwalał na to jego stan. Tam, gdzie zachowanie dawnej substancji nie było możliwe, zastosowano m.in. zaprawy na bazie wapna.
Czytaj także: Muzeum Salvadora Dali w Figueres. Sam go zaprojektował, na dachu umieścił gigantyczne jaja, a na elewacji gipsowe chlebki
Paleta nowych materiałów jest stosunkowo niewielka. Na parterze pojawia się polerowany beton, na piętrze oraz w dawnej oborze – terakotowe płytki hydrauliczne. Schody i pomost w strefie wejściowej wykończono stalą o wyglądzie cortenu. W łazienkach zastosowano płytki ceramiczne oraz wykonywane na zamówienie meble z litego drewna i lakierowanej stali. Do tego dochodzą proste, lakierowane na biało drzwi.
Współczesne powierzchnie są gładkie i precyzyjne właśnie po to, by obok nich jeszcze mocniej wybrzmiała chropowatość starego kamienia. Zamiast ujednolicania pojawia się zestawienie faktur i technologii pochodzących z różnych epok. Dzięki temu w Son Martorell można bez trudu rozpoznać wiek poszczególnych elementów.
